اسلام پيشرفت كرد اينها هم جزو مسلمين هستند و از منافع اسلام بهرهمند ميشوند و اگر كفر پيشرفت كند با آنها شركت ميكنند لذا ميفرمايد
فَإِنْ كانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قالُوا أَ لَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ
و تعبير به من اللَّه براى اينست كه فتوحات اسلامى تمام بنصرت الهى است و الّا با قلّة مسلمين و فقر آنها و كمى اسلحه آنها تا اعانت و كمك الهى و فرستادن ملائكه براى اعانت آنها نباشد ممكن نيست پيشرفت آنها
وَ إِنْ كانَ لِلْكافِرِينَ نَصِيبٌ
تعبير بنصيب براى اينست كه فى الجمله دولتى از آنها ظاهر شود و الّا غلبه و فتح براى آنها نيست و خداوند آنها را منكوب و مغلوب ميفرمايد حسب الوعده كه بمؤمنين داده در آيات بسيارى چنانچه قبلا بيان شده
قالُوا أَ لَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ
استحوذ از ماده حوذ بمعنى غلبه و استعلاء و از اين باب است قوله تعالى
اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطانُ
مجادله آيه 19 ، يعنى استعلاء پيدا كرد بر آنها و در اينجا مراد اين است كه اطراف شما را داشتيم و نميگذارديم كه مسلمين شما را بقتل برسانند
وَ نَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ
يعنى مانع شديم از مؤمنين كه بر شما غالب شوند ، و از اين آيه استفاده مىشود كه وجود منافقين در ميدان حرب جز ضرر بر اسلام و مسلمين نفعى ندارد اعانت مسلمين نميكنند و از منافع آنها بهرهمند ميشوند و اگر ضررى بمسلمين وارد شد از خود دفع ميكنند و با كفار سازش ميكنند لذا عقوبت آنها فرداى قيامت از تمام كفار سختتر است از اين جهت ميفرمايد
فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ
مؤمن و كافر و منافق هر كدام بسزاى خود خواهند رسيد در محكمه عدل الهى .
وَ لَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا
بعضى گفتند سبيل بمعنى حجة است يعنى كفار حجتى بر مؤمنين ندارند و بعضى گفتند مراد يوم القيمة است كه راهى پيدا نميكنند و عذرى براى آنها نيست نسبت بمؤمنين و بعضى مراد غلبه كفار است بر مؤمنين و تمام اين اقوال مدركى ندارد و آنچه مستفاد از ظاهر آيه