عيوب و نواقص منزه است چنانچه قبلا ذكر شد در شرح بسمله كه اللَّه اسم است از براى ذات مقدس مستجمع جميع كمالات و مبرّاى از جميع عيوب و نواقص و بر صفات كماليّه حق از علم و قدرت و عظمت و كبريايى و غير اينها چنانچه جميع اينها كمال است و سلبش نقص است و منافى با وجوب وجود است و بر افعال الهى از خلق و رزق و عطاء و منع و عفو و مغفرت و رضا و سخط و ثواب و عقاب و غير اينها ، زيرا همه آنها از روى حكمت و مصلحت بوده و فعل قبيح و لغو از مقام مقدسش محال است صادر شود مثل اينكه در دعاء كميل بعد از كلمه
( و اسعده على ذلك القضاء )
ميگويد
( فلك الحمد علىّ في جميع ذلك )
و بعضى توهم كردهاند كه اينجا جاى حمد نيست و تبديل بلك الحجة كردهاند و غير واجب الوجود سرتاسر ممكنات ، نه از جهت ذات و نه از حيث صفات و نه از جهت افعال لايق حمد نيستند ، زيرا جميع ممكنات از حيث ذات فقر صرف و احتياج محض هستند و هر صفت و كمالى كه در آنها يافت شود افاضة از حق است و در افعال هم استقلال ندارند و باعانت و يارى حق انجام ميدهند و از اينجهت الف و لام الحمد الف و لام جنس است و لام للَّه نيز لام اختصاص مىباشد بنا بر اين حقيقت حمد به تمام انواع آن مختصّ بواجب الوجود مستجمع جميع كمالات كه مفاد كلمه اللَّه است خواهد بود و اگر از اين مرتبه تنزل كنيم و بيك نوع عنايت و مجازى بخواهيم حمد را در ممكنات سريان دهيم ، مقام مقدّس حضرت رسالت صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم و خاندان نبوت سزاوار حمدند و مقام محمود كه در قرآن درباره آن حضرت ذكر ميفرمايد
وَ مِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَكَ عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً
« 1 » ( و پارهاى از شب را بنافله شب به پرداز اميد است كه پروردگارت ترا بمقام محمود برساند )
هامش
( 1 ) . سوره بنى اسرائيل آيه 79