توسعه ندارد كه تمام اشياء را فرا گيرد و رحيم اسم عام است و اطلاق آن بر غير خدا جايز است « 1 » و چون دلالت بر ثبات و دوام رحمت مىكند خاصّ باهل ايمان است كه در دنيا و آخرت مشمول رحمت حق ميباشند ولى غير مؤمن خود را از رحمت دائمى حق بىنصيب ميسازد و « نكته » ذكر اين دو وصف « رحمن و رحيم » بعد از كلمه اللَّه از قبيل ذكر خاص بعد از عام است زيرا چنانچه گذشت لفظ اللَّه علم است براى ذاتى كه مستجمع جميع صفات كمال باشد پس ذكر اسم اللَّه بمنزله جميع اسماء الهى است كه از آن جمله رحمن و رحيم مىباشد ، و وجه اختصاص اين دو اسم بذكر اينست كه خداوند بواسطه صفت رحمانيّت در جميع امور و مقاصد اعانت مينمايد و بواسطه صفت رحيميّت توفيق عبادت و بندگى عنايت ميفرمايد و اين مؤيّد نظر ماست كه گفتيم باء بسم اللَّه براى استعانت است لذا انسان بايد در همه امور دنيوى و اخروى به اين اسم شريف استعانت جويد و موارد چهارده گانهء كه قبلا متذكر شديم از باب بيان مصداق بود نه منحصر باشد به اين امور
الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ
( ستايش مختصّ خدايى است كه پروردگار جهانيان است ) در اغلب كتب تفاسير و ديباچهها و شروحى كه بر كتب علمى نوشته شده در اطراف لفظ حمد و فرق آن با مدح و شكر و اينكه نقيض حمد ، ذمّ و نقيض مدح ، هجا ، و نقيض شكر ، كفران است و اينكه نسبت بين آنها عموم من وجه يا عموم و خصوص مطلق است بحث و گفتگو كردهاند و احتياج ببيان ندارد و آنچه متعلّق نظر ماست موارد استعمال آن در لسان آيات و اخبار مىباشد .
حمد اطلاق مىشود بر ذات مقدّس واجب الوجود كه ساحت قدسش از همه
هامش
( 1 ) . چنانچه در قرآن كريم در وصف رسول ميفرمايد« بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ »