مىاندازد ، مثل اينكه هستهء خرما يك كشاورز ميخواهد كه آن را بكارد و آب داده محافظت و مراقبت نمايد تا نخلهء خرما شود و قابليّت هم ميخواهد چه اگر هسته فاسد و گنديده باشد نخله نخواهد شد و بايد آفتى نيز در اين اثناء به آن نرسد كه قابليّتش را از بين ببرد و در جهان هستى مربّى حقيقى و ربّ على الاطلاق تنها ذات مقدس بارى است و غير او هر كه و هر چه هست اسباب و معدّاتى هستند كه خداوند آنها را براى تربيت موجودات و از مرتبه قابليّت بفعليت رسانيدن آنها در اين عالم مقرّر داشته است ، چه در تربيت تكوينى مانند پدران و مادران و زارعين و كشاورزان و آفتاب و ماه و هوا و باران و غير اينها چنانچه ميفرمايد
أَ فَرَأَيْتُمْ ما تُمْنُونَ أَ أَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخالِقُونَ
« 1 »
أَ فَرَأَيْتُمْ ما تَحْرُثُونَ أَ أَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ
« 2 » و چه در تربيت تشريعى مانند انبياء و اوصياء و حكماء و دانشمندان و غير اينها كه همه اسباب و وسائط هستند
إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَ لكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ
« 3 » بنا بر اين اطلاق رب بر غير ذات پروردگار بنوعى از عنايت و مجاز است و ذات مقدس حق در هر موجودى در اين عالم ، استعداد و قابليّت تكامل و تربيت را بوديعت نهاده ، و اگر موجودى طريق تكامل را نپيمود و استعداد خود را
هامش
( 1 ) . سورة الواقعه آيه 58 و 59 ( بس آيا ديديد آن آبى را كه در رحم زنان ميريزيد ( نطفه ) آيا شما ميآفرينيد آن را يا ما آفرينندگانيم )
( 2 ) . سورة الواقعة آيه 63 و 64 ( پس آيا ديديد آنچه را كشت ميكنيد آيا شما آن را مىرويانيد يا ما رويندگانيم )
( 3 ) . سوره قصص آيه 56 ( محققا تو هدايت نميكنى هر كه را بخواهى بلكه خدا هدايت مىكند هر كه را بخواهد )