بمشافهين و حاضرين در مجلس خطاب بلكه اختصاص بموجودين زمان خطاب هم ندارند حتى مثل تصنيف مصنفين هم نيست كه فرض مخاطبى بكنند و با او تخاطب نمايند بلكه خداوند بر تمام ازمنه تا روز قيامت احاطه قيوميه دارد و تماما نزد او حاضر و موجود هستند بنا بر اين خطابات قرآن ممكن است خطاب بغائب باشد ولى نه خطاب بمعدوم است نه خطاب فرضى ، بعد از ذكر اين مقدمه مىگوييم خطاب اول بجميع مردم اعم از مؤمن و كافر مىباشد يعنى هر كدام شما در ريب و شك هستيد منتهى چون مؤمنين ريبى ندارند بر كافران اطلاق مىشود و اما جواب اشكال دوم مىگوييم مراد از شهداء در آيه بالا بتها و خدايان كفار نيست و همچنين نميتوان مراد از شهداء را اكابر و اشراف كفار دانست زيرا اين دسته بهترين مصاديق مخاطبين آيه مىباشند پس اين دو احتمال كه در كلمات اغلب مفسرين اشاره شده است موافق صواب نيست بلكه مراد از شهداء كفارى هستند كه دعوت اسلام به آنها نرسيده و خبر از قرآن و آورنده آن ندارند خداوند مىفرمايد كه اى كفارى كه در قرآن و معجزه بودن آن شك داريد آنها را هم با خود همدست كرده و نگوئيد كه اگر ما از آوردن مانند قرآن عاجزيم ممكن است در اطراف عالم كسانى باشند كه بتوانند يك سوره مانند قرآن را بياورند .
( امر دوم )
بعضى توهم كردهاند كه كفار و مشركين جاحد و منكر رسالت و قرآن بودهاند و مناسب اين بود كه گفته شود « ان كنتم جاحدين و منكرين لما انزلنا على عبدنا » نه اينكه بفرمايد «
إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ
الايه » زيرا كه اينان در رسالت آن حضرت شك نداشتند بلكه با وجود يقين به پيغمبرى او جحود مىورزيدند