2 - آنكه ممكن در بقاء هم احتياج بمبقى دارد چنان كه در حدوث احتياج دارد 3 - ربّ مطلق خدا است و اطلاق ربّ بر غير خدا اضافى است 4 - بالاترين مرتبه تربيت حق ارسال رسل و انزال كتب و جعل احكام و خلقت بهشت و دوزخ و ترغيب و تهديد كه سبب وصول بنده بمدارك و درجات فيض حق مىشود مىباشد 5 - ربّ به معناى مذكور از صفات فعليه تعالى است نه از صفات ذاتى در اينجا نسبت بخبر مروى از توحيد صدوق ره كه
« ربّ اذ لا مربوب »
اشكالى به نظر ميرسد كه براى دفع اشكال مىگوييم براى حصول تربيت دو چيز لازم است يكى آنكه مربى ( بكسر باء ) تام الفاعلية باشد و ديگر اينكه مربّى ( بفتح باء ) تام القابلية باشد و خداوند در فاعليت خود تام الفاعلية است ذاتا و ازلا و اگر نقصى باشد از جانب قابليت قابل است است از لحاظ مصلحت و فائده زيرا اگر فعلى داراى مفسده باشد انجام آن قبيح و اگر بىفائده باشد لغو مىباشد و صدور اين گونه افعال از خدا محال است پس خدا ربّ است اگر چه مربوبى نباشد چنانچه او خالق است اگر چه مخلوقى نباشد و رازق است اگر چه مرزوقى نباشد و عالم است اگر چه معلومى نباشد و روى همين معنى است كه گفتيم اطلاق علّت تامّه بر خدا صحيح نيست و امّا اضافه رب به ضميركم و جمله بعد بمنزله علّت است از براى جمله قبل گويا خدا ميخواسته وجوب عبادت بنده را معلول تربيت خود نسبت به بشر عنوان كند از باب وجوب شكر منعم كلمه ربّ يكى از اسماء حسناى الهى و تكرار آن موجب اجابت دعاست چنانچه در كافى است كه هر كه ذكر يا ربّ را آن قدر تكرار كند كه نفسش قطع شود جواب ميآيد لبّيك ما حاجتك « 1 » « خلقكم » در مجمع البيان در ذيل آيه
هُوَ اللَّهُ الْخالِقُ الْبارِئُ الْمُصَوِّرُ
« 2 »
هامش
( 1 ) . جلد دوم كافى باب الاذكار
( 2 ) . سوره حشر آيه 24