جان شيران و سگان از هم جداست * متّحد جانهاى شيران خداست
كلمه اعبدوا امر حاضر از عبد است و مصدر آن عبادت يعنى كمال خضوع در مقابل مولى و لذا گفتهاند عبادت مختص خدا است و در عبادت غير خدا را نبايد شريك كرد لكن تحقيق مطلب اينست كه عبادت مطلق خضوع و تذلل مىباشد اگر چه مفهوما مغاير است و داراى مراتب زيادى است از جمله عبوديت بنده ظاهرى نسبت به مولاى ظاهرى و همچنين عبوديّت متعلّم نسبت بمعلّم چنان كه از على عليه السّلام مرويست
« من علّمنى حرفا فقد صيّرنى عبدا » « 1 »
و عبوديت مردم نسبت بائمه چنان كه در زيارت وارد است
« عبدك و ابن عبدك و ابن امتك »
و عبوديت امت نسبت به پيغمبر صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم چنان كه على عليه السّلام فرمود
« انا عبد من عبيد محمّد صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم » « 2 »
و اعلا مراتب عبوديت عبادت خداى تعالى است و ميتوان گفت همه مراتب مذكور نيز در طول عبادت خداوند و بامر و امتثال او است و شرك نيست زيرا شرك عبادت غير خدا است در عرض عبادت خدا مانند عبده اوثان و غيره حقيقت عبادت از لحاظ مفهوم با خضوع و خشوع مغاير است از جهاتى :
جهت اول اينكه در عبادت استحقاق معبود مأخوذ است ليكن در خضوع نيست جهت دوم : در عبادت اطاعت و قصد قربت شرط است در صورتى كه در خضوع و خشوع شرط نيست جهت سوم : عبادت از آثار خضوع و خشوع است نه نفس آن و از براى عبادت اقسامى است مانند عبادت قولى مثل ذكر و دعا و تلاوت كلام اللَّه و غيره و عبادت جوارح مانند نماز و روزه و حج و مانند اينها
هامش
( 1 ) . كسى كه كلمهاى به من بياموزد مرا بنده خودش كرده است
( 2 ) . من بندهاى از بندگان محمد صلّى اللَّه عليه و آله هستم