روى اختيار در طول فعل خدا و تحت مشيت حق است كه صحيح است هم ببنده نسبت داده شود و هم به خدا
« وَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ »
: كلمه قبل و بعد دو امر اضافى نسبى است يعنى قبليت زيد مثلا به عمرو و بعديت عمرو به زيد نسبى است قبل و بعد دو نوع قرائت مىشود 1 - باضافه مثل آيه مذكور و اين قسم را نسيا منسيا گويند و معربند 2 - بدون اضافه مانند للَّه الامر من قبل و من بعد كه در اينجا مبنى بر ضم است و آن را نويا منويا گويند و گاهى قبليت و بعديت زمانى است مانند آيه بالا يعنى كسانى كه در زمانهاى پيش از شما خلق شدهاند و گاهى قبليت و بعديت رتبى است مانند خلقت ارواح انبياء و اولياء و پدر و مادر و استاد و غيره ملائكه و عقول و نفوس كه تقدم رتبى دارد
« لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ »
كلمه لعلّ از حروف مشبّهة بالفعل است و براى آن علاوه بر عملى كه در اسم و خبر مىكند معانى زير را ذكر كردهاند 1 - توقع امر محبوبى كه به ترجّى تعبير شده است 2 - توقع امر مكروهى كه به اشفاق تعبير شده است و اين دو معنى در صورتيست كه امر مورد نظر ممكن باشد و در صورتى كه وقوع آن غير ممكن باشد آن را تمنّى گويند 3 - به معناى استفهام است مانند ( لا تدرى لعل اللَّه يحدث امرا ) 4 - بمعنى تعليل مانند آيه مورد بحث كه عبادت سبب و علّة تقوى مىشود كلمه تتّقون از تقوى و اقسام آن در ذيل آيه هدى للمتقين گذشت و در اينجا نيز در دو جا صحبت ميكنيم يكى در ثمرات تقوى و ديگرى در صفات متقين