مقصود بوده است بعلاقه سببيت و مسبّبيت كلمه سماء به بلندى اطلاق مىشود علماى طبيعى گويند سبب نزول باران تقطير بخار آبى است كه از درياها متصاعد گرديده و در هوا به صورت ابر نمايان مىشود و به صورت باران و در صورت سردى هوا به شكل برف به زمين فرود ميآيد و رعد در اثر پاره شدن ابرها و اصطكاك آنها به يكديگر ايجاد مىشود و برق هم در اثر برخورد پارهاى ابر به يكديگر توليد ميگردد و علّت اينكه برق قبل از صداى رعد ظاهر مىشود در صورتى كه اصطكاك پيش از توليد برق است سرعت حركت نور است كه از سرعت صدا بيشتر مىباشد « من السماء » : با اينكه كلمه صيّب دلالت بر فرود آمدن باران از آسمان دارد مع الوصف قيد مزبور شايد براى اينست كه ابر مطبق بوده كه در تمام عالم ببارد و امّا اخبارى كه درباره نزول باران و رعد و برق مرويست كه باران از آسمان توسط ملائكه بر زمين نازل مىشود و يا رعد تسبيح ملائكه و يا صداى زدن ملك بابر مىباشد و يا نطق ابرها است چنانچه برق خنده آنها يا تازيانه نورى است كه بر ابر زده مىشود و ساير اخبار با اقوال علماى طبيعى منافات ندارد زيرا تمام حوادث عالم سماوى و ارضى بمشيّت حق و بامر پروردگار صورت ميگيرد و ممكن است ملائكه علل باطنى اين حوادث باشند چنان كه علل ظاهرى آنها گذشت حاجى سبزوارى بعد از ذكر علل طبيعى باران و رعد و برق گويد
و لا تناف تلك قولا بالملك * ذا و هم من بنأ ينادينا سلك « 1 »
« يَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ مِنَ الصَّواعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ »
:
در اين آيه باصابع تعبير گرديده و بانامل تعبير نشده زيرا شدّت صاعقه چنان آنان را مرعوب مىكند كه تمام انگشتان خود را در گوش ميكنند نه
هامش
( 1 ) . و منافات ندارد اين اسباب طبيعى با قول به اينكه توسط ملائكه است اين توهم منافات توهمات كسانيست كه قائل بامور باطنيه نباشند مثل طبيعيين