و الحان و ديگرى تأثّر كلام چنان كه گويى فلانى حرف شنواست و مراد از ( سمع اللَّه لمن حمده ) نيز همين معنى است يعنى خدا اجابت مىكند سؤال كسى كه او را ستايش كند و همچنين نطق داراى دو معنى است يكى تلفّظ كلماتى و ديگرى بيان حقايق چنان كه گويى او عجب ناطقى است و لذا عرب نام خودش را عرب يعنى معرب ما فى الضمير گذارده و سايرين را عجم گويند يعنى نميتوانند حقايق مكنون خودشان را بيان كنند و منافقين اگر چه الوان را مىبينند ولى دانايى بمصالح امور ندارند و اگر چه صداها را ميشنوند ولى كلام حق در آنها تأثير نكرده و اجابت مسئلت پروردگار و انبياء را نمينمايند و همچنين سخن مىگويند ولى عاجزند كه حق را بيان كنند بلكه كتمان حق كردند و معجزات باهرات انبياء را انكار نمودند
جَحَدُوا بِها وَ اسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ
« 1 » با بيان بالا مىبينيم كه تمام وجوه مذكور بر منافقين منطبق است و مانعة - الجمع هم نيست .
« فَهُمْ لا يَرْجِعُونَ »
فاء در فهم از براى تفريع است و ممكن است جمله تفريع بر آيات قبل باشد يعنى تفريع بر
« تَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ »
يا
« أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ
. الاية » يا
« يَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ »
يا
صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ
» يا بر تمام آيات مذكورة نكته ديگرى كه از جمله اخير استنباط مىشود اينست كه اين آيه از اخبار غيبى قرآن است زيرا منافقين از هنگام نزول اين آيه كه اواخر بعثت بود تا آخر عمر از نفاق خود برنگشتند .
هامش
( 1 ) . سوره نمل آيه 14 ( منكر آن شدند در صورتى كه در دلشان آن را يقين داشتند )