منذر و بديع بمعنى مبدع و الم بمعنى درد است كه اثر مرض و بيمارى و مقابل لذّت است و لذّت حالتى است كه موافق ميل و خواسته انسان باشد چنانچه الم حالتى است كه مخالف آن باشد و همين طور كه براى اهل بهشت لذائذ جسمانى از اطعمه و اشربه و البسه و حور و قصور و سندس و استبرق و غير اينها از نعم جسمانى ، و لذائذ روحانى از قرب بمقام حق و مشاهده انوار جلال و دخول در رحمت و التذاذ بمعارف الهى و اخلاق حميده و اعمال صالحه و رضايت حق و معرفت بخلود و حشر با انبياء و اولياء و ملائكه و غير اينها از نعم روحانى مىباشد براى اهل دوزخ هم آلام جسمانى از آتش و زقوم و غساق و حميم و مارها و عقربها و لباسهاى آتشى و تازيانهها و گرزهاى آتش و غير اينها از عذابهاى جسمانى و آلام روحانى از محجوب بودن از پروردگار و دورى از مقام قرب و حشر با شياطين و تالم از عقائد فاسده و اخلاق رذيله و اعمال سيئه و مورد سخط و غضب الهى بودن و خلود در عذاب و تكلّم نكردن خدا با آنها و خوارى و بىاعتنايى به آنها و خنده و سخرية اهل بهشت از آنها و حسرت و ندامت و غير اينها از عذابهاى روحانى مىباشد و چون منافقين كه مورد آيه شريفه هستند بجميع اين آلام جسمانى و روحانى گرفتارند درباره آنها ميفرمايد
« وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ »
« مقام چهارم »
در بيان جمله
« بِما كانُوا يَكْذِبُونَ »
:
باء بما براى سببيّت است يعنى سبب عذاب دردناك منافقين كذب آنهاست كه گفتند
« آمَنَّا بِاللَّهِ وَ بِالْيَوْمِ الْآخِرِ »
در صورتى كه مؤمن نبودند
« وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ »
و از اين جمله استفاده مىشود كه منشأ عذاب منافقين بلكه منشأ تمام صفات زشت و اعمال ناپسنديده آنها همان كذب است زيرا وقتى ايمان به خدا و روز جزاء نداشته باشند و بدروغ اظهار ايمان كنند از هيچ عمل زشتى باك ندارند