ممكن است براى استحقاق باشد يعنى بسبب كذبشان مستحق عذاب دردناك شدند و عذاب و ثواب هر دو نتيجه عمل است و به حكم عقل اطاعت و فرمانبردارى استحقاق ثواب و معصيت و نافرمانى استحقاق عذاب دارد ، و استحقاق ثواب نه بمعنايى است كه بعضى توهم كردهاند كه بنده بواسطه اطاعت از خداوند طلبكار باشد و حقّى بر او پيدا كند كه اگر ندهد منع حق كرده باشد بلكه بنده بواسطه طاعت و عبادت قابليّت رحمت و ثواب پيدا مىكند و اعطاء ثواب به او در محل قابل ، و حسن است و البته از خداوند صادر شود و مراد از تفضل همين است .
و جهت اينكه بنده با فرض اينكه عبادت او جامع شرايط صحت و قبول باشد طلبكار نميشود اينست كه :
اولا عبادت وظيفه بنده است و ثانيا عبادت يك عمر با كوچكترين نعمتهاى الهى مقابله نميكند ، و ثالثا با توفيق و تاييد خداوند است و رابعا اداء شكر پروردگار است و اداء شكر به حكم عقل واجب مىباشد و ممكن است استحقاق ثواب را اينطور بيان نمود كه چون خداوند در كلام مجيد و لسان انبياء و اوصياء به شخص مطيع وعده ثواب داده و خلف وعده قبيح است البته بنده از اينجهت مورد مثوبت واقع مىشود .
و استحقاق عذاب به اين معنى است كه بنده بواسطه هر معصيتى كه از وى صادر شود مستحق و سزاوار عقوبت ميگردد زيرا معصيت مخالفت امر مولى است و از براى او حق مؤاخذه ثابت و مسلّم است و اگر عقوبت كند بر وفق عدل رفتار نموده ولى اگر شخص عاصى قابليت رحمت داشته و معصيت او را از قابليت ساقط ننموده بطورى كه ديگر رحمت و عفو او بى مورد باشد ، عفو او قبيح نيست و خلف وعيدهم مانعى ندارد مگر وقتى كه بطور خبر باشد و خلف آن موجب كذب شود چنانچه در ذيل آيه
وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ
تذكر داديم .
و اليم بمعنى مولم است و باصطلاح فعيل بمعنى مفعل است مانند نذير بمعنى