نزد كف راد تو ز ورزيدن صد بار * بخشيدن در و گهر و زر و درم به
« 1 » بمعنى فاعل از اين معانى نيز آمده چنان كه « 2 » حكيم خاقانى فرمايد :
[ بيت ]
به زور و زر نفريبم چو وزر ورز وزيران * كه فخر زور و زرستى « 3 » گر اختيار منندى *
و بمعنى امر بحاصل كردن نيز آمده چنان كه عنصرى « 4 » گويد :
شعر « 5 »
ملك تو باش و ولايت تو بخش و ملك تو گير * هنر تو ورز و بزرگى تو جوى و نوش تو خور
و بمعنى امر بمواظبت نيز ازين بيت مستنبط مىشود و بمعنى زرع و كشت نيز آيد [ 1 ] مثال اين معنى حكيم سنائى گويد :
شعر « 5 »
كس چو او كم شنيد در سفلوت « 6 » * ورز كردن مزارع ملكوت
و از اين بيت حكيم فردوسى معنى زمين كشته و مزروع ظاهر مىشود :
شعر « 5 »
درختان بسيار با كشت و ورز * نديدست مردم ازين گونه مرز
مع الزاء الفارسى
وتكژ
- [ بفتح واو و كاف و سكون تاى قرشت ] دانهء انگور باشد . كذا فى المؤيد [ 2 ] .
مع السين
واس
- در نسخهء وفائى خوشهء گندم باشد .
واليس
- [ بكسر لام و سكون ياء ] نام حكيمى كه نديم و انيس اسكندر بود . كذا فى المؤيد .
ويس
- [ بكسر واو ] نام معشوقهء رامين كه ويسه نيز گويند و رامين را رام نيز گويند [ 3 ] .
مثالش هماى و همايون :
شعر « 5 »
اگر مرغ جم [ 4 ] صيد بلقيس گشت * دل رام منزلگه ويس گشت
وس
- به وزن و معنى بس باشد .
هامش
( 1 ) - تا علامت ستاره را « الف » در حاشيه دارد .
( 2 ) - اصل : چنانچه .
( 3 ) - « س » : روزورزستى .
( 4 ) - اصل : امير معزى . ( متن تصحيح قياسيست . ديوان عنصرى ص 80 چاپ نگارنده ) .
( 5 ) - « س » ندارد .
( 6 ) - « غ » : سطوت .
( 1 ) در برهان معنى هر حرفت و صنعت و كار و مرز ، زمينى كه چهار طرف آن را ساخته باشند و فاعل ورزيدن چون آب و زرو امر به اين معنى نيز هست .
( 2 ) مصحف تكژ است .
( 3 ) داستان آن دور افخر الدين اسعد گرگانى شاعر قرن پنجم هجرى بنظم كشيده است .
( 4 ) از جم در ادبيات فارسى سليمان اراده مىشود .