بيت « 1 »
سودمندست سمند ، اى خردومند و ليك * سودش آن راست « 2 » سوى من كه مر او راست سمند
خرسند
- آنكه رضا به قضا داده باشد و قانع بوده باشد « 21 » . مثالش حافظ شيرازى گويد :
بيت
درين بازار اگر سوديست با درويش خرسندست * خدايا منعمم گردان بدرويشى و خرسندى
خورد
- يعنى اكل كرد . و بمعنى طعام و خوردنى نيز مىآيد چنان كه « 3 » شيخ عطار فرمايد :
شعر
كاسه پر گوهر چرا كردى بگوى « 4 » * كى خورد مردم چنين خوردى بگوى « 4 »
و شيخ نظامى نيز گويد :
بيت
اباهاى نوشين عنبر سرشت * خبر داده از خوردهاى بهشت
و بمعنى لايق و سزاوار نيز باشد « 22 » چنان كه « 3 » مولانا جامى گويد :
بيت
نمك را چون كنى در خورد خود صرف * نمكدانرا منه انگشت بر حرف
خورند
- يعنى اكل كنند . و بمعنى لايق و سزاوار نيز باشد « 23 » قطران گويد :
بيت
اگر بهمتش اندر خورند بودى جاى * جهانش مجلس بودى سپهر شادروان
خرد « 5 »
- [ بضم خاء ] ضد بزرگ باشد « 24 » چنان كه حكيم انورى گويد :
بيت
بكلاهى « 6 » بزرگ كرد مرا « 7 » * آنكه گيتى بچشمش آيد خرد *
مع الذال
خنگبيد
- خار باشد . « 25 » مثالش رودكى گويد :
بيت
تن خنگ بيد ارچه باشد سپيد * به ترى و نرمى نباشد چوبيد
خايد
- بمعنى بدندان نرم كند . مثالش شيخ سعدى گويد :
بيت « 1 »
روى « 8 » بر روى دوست كن بگذار * تا عدو پشت دست مىخايد
خشود
- [ بفتح خاء و ضم شين معجمه ] يعنى درخت را پيراست و شاخهاى زيادهء آن را افكند .
مثالش شمس فخرى گويد :
هامش
( 1 ) كلمه در « س » نيست .
( 2 ) « الف » : او راست .
( 3 ) اصل : چنانچه .
( 4 ) « ب » : بكوى .
( 5 ) از اينجا تا علامت ستاره را « الف » در حاشيه دارد .
( 6 ) « س » : انكلاهى .
( 7 ) « س » : جهان .
( 8 ) « ن » : در .
( 21 ) در برهان بمعنى شادمان و هميشه خوش نيز هست .
( 22 ) در برهان بمعنى شكست و ريزه كرد نيز هست .
( 23 ) در برهان بمعنى نام روز دوازدهم از هر ماه شمسى نيز هست . ( اما ظاهرا مصحف « خور » باشد . حاشيهء برهان ) .
( 24 ) در برهان بفتح اول و ضم ثانى يا بدون ضم ثانى بمعنى گل تيرهء چسبنده و بكسر اول و فتح ثانى بمعنى عقل نيز هست .
( 25 ) صاحب برهان گويد مطلق خار عموما و خار سفيد خصوصا .