بيت
معطرست دماغم ز بوى تر ليكش * ملازمم بدل و جان ز دور و نزديكش
تراك
- طراق باشد يعنى صدايى كه از شكستن يا شكافتن يا كوفتن به گوش رسد . مثالش خسروى گويد :
بيت
آن شب تيره كان ستاره برفت * آمد از آسمان به گوش تراك
و در فرهنگ بمعنى شكاف نيز آمده . چنان كه حكيم لؤلؤى « 1 » گويد :
بيت
بر دل شير و پلنگ افتد آنگاه تراك * كه بشست تو بر آيد ز كمان تو ترنگ
« 2 » و حكيم فردوسى نيز گويد :
بيت
ز گيتى هواى منت بود پاك * دلت خواست كرد از غم من تراك
و معنى تركيدن نيز از اين مىتوان فهميد .
ترك
- معروف « 21 » . و ديگر معشوق را گويند . مثالش خواجه حافظ گويد :
نظم
اگر آن ترك شيرازى بدست آرد دل ما را * بخال هندويش « 3 » بخشم سمرقند و بخارا را
و حكيم سنايى نيز گويد :
بيت
گويند بگوى ترك تركت * تا باز رهى ز پاسبانى
و ديگر بمجاز تركستان را گويند . مثالش استاد دقيقى گويد :
بيت
اكنون فكنده بينى از ترك تا يمن * يكچند گاه زير پى « 4 » آهوان سمن
ترتك
- [ بضم هر دو تا و سكون راى مهمله ] در نسخهء ميرزا تذرو باشد و او را تورنگ و جوربور نيز گويند و در مؤيد بجاى راء مهمله زاى معجمه « 22 » آمده . و در فرهنگ بمعنى كبك آورده .
ترندك
- [ به را و دال مهملتين و نون .
به وزن سكندر ] همان ترتك مرقوم « 23 » .
تورك
- [ به راى مهمله . به وزن كوچك ] خرفه باشد كه آن را پرپهن نيز گويند . كذا فى - الاختيارات « 24 » .
مع الكاف الفارسى
تنگ
- چند معنى دارد : اول نيمهء خروار باشد .
مثالش حكيم ازرقى گويد :
بيت
سحاب گويى در منضد است بكيل « 5 » * شمال گويى عود مثلث است بتنگ
دوم تنگ اسب ؛ سوم درهء كوه باشد . مثال اين دو معنى شاعر گويد :
هامش
( 1 ) « س » « ب » : مولوى . ( متن از « ن » است ) .
( 2 ) از اينجا تا پايان مطلب از « ب » است .
( 3 ) « س » :
هنديش .
( 4 ) « س » : پاى . ( متن از « ب » است ) .
( 5 ) « س » : مكيل .
( 21 ) يعنى مقابل تازيك . و كلمهء ترك ، قبيله معروف ساكن آسياى مركزى در خود تركى بمعنى شجاع و دليرست .
( 22 ) يعنى تزتك .
( 23 ) تر ترك نيز به اين معنى است .
( 24 ) در برهان به وزن بزرگ نام يكى از پهلوانان داستانى ايرانست پسر شيدسپ پسر تور پسر جمشيد . رجوع به تورگ شود .