بيت
بيار است خود را چو مردان جنگ * ترنجيد بر بارگى تنگ تنگ
توزيد
- [ به زاى « 1 » معجمه . به وزن كوشيد ] يعنى اندوخت و حاصل كرد و گذارد و ادا كرد و كشيد .
توزد « 2 »
- [ به وزن سوزد ] مستقبل توزيد بجميع معانى . بمعنى اول « 21 » خلاق المعانى فرمايد :
شعر
شب تيرگى از روز سياهم توزد * غم ناخوشى از حالت من آموزد
مع الراء
تار
- ميان سر و تارك باشد . مثالش استاد ابو شكور گويد :
شعر « 3 »
زدن مرد را چوب بر تار خويش * به از بازگشتن « 4 » ز گفتار خويش
و ديگر بمعنى تار ابريشم و ريسمان و موى و امثال آن و بمعنى « 5 » تاريك نيز باشد . مثالش « 6 » حكيم فردوسى گويد :
بيت
شبى تار بود و « 7 » چو قطران سياه * نه پروين پديدار بود و نه ماه
و بمعنى ضد پود نيز آمده كه تان نيز گويند .
مثال اين معنى هم او « 22 » گويد :
بيت
تن زال سيمرغ پدرود كرد * ازو تارو از « 8 » خويشتن پود كرد
و در فرهنگ نام درختى نيز باشد كه آبى از آن حاصل شود كه نشئه دارد . « 23 »
تير
- فصل خزان . ديگر نصيب و حصه و بهره باشد . مثالش حكيم قطران فرمايد بهر دو معنى :
بيت
لاله سرخى يافته بهره ز تو وقت بهار * آبى از من يافته زردى بگاه تير تير
« 22 » و ديگر بمعنى عطارد . و سهم باشد . به اين دو معنى شمس فخرى فرمايد :
بيت
به زخم تيغ « 9 » ز خورشيد نور بستانى * بنوك تير بسقف فلك بدوزى تير
و ديگر نام ماه چهارم از سال شمسى باشد كه ماندن آفتابست در برج « 10 » خرچنگ . مثال اين معنى شيخ سعدى گويد :
شعر « 11 »
بسا تير و دى ماه و اردىبهشت * بيايد كه ما خاك باشيم و خشت
و ديگر نام فرشتهايست كه مصالح ماه تير و روز تير با و متعلق است . و در فرهنگ بمعنى غضب نيز آورده و به اين بيت امير خسرو متمسك شده :
بيت
سهلست اينكه تير تو بر كه نه ايستاد * بل كه نه ايستاد به پيش تو گاه تير
و ديگر بمعنى چيزى كه از انواع و اجناس خود بهتر باشد نيز آمده . و بمعنى تنگ كه آن را ضيق
هامش
( 1 ) « س » : به زى . ( متن از « ب » و « ن » است ) .
( 2 ) « س » : تورد . ( متن از « ب » و « ن » است ) .
( 3 ) كلمه از « ن » است .
( 4 ) « س » : بارگشتن . ( متن از « ن » و « ب » است ) .
( 5 ) واو از « ب » و « ن » است .
( 6 ) كلمه از « ن » و « ب » است .
( 7 ) « س » : بورد ؛ « ب » : بوده ؛ ( متن از « ن » است ) .
( 8 ) « س » و « ب » : وز . ( متن از « ن » است ) .
( 9 ) كلمه در « س » نيست .
( 10 ) كلمه از « ب » است .
( 11 ) كلمه از « ن » است .
( 21 ) يعنى بمعنى : اندوختن .
( 22 ) يعنى : فردوسى .
( 23 ) در برهان بمعنى ريزه و پاره نيز هست .