بيت
چنانچون سوزن از وشى و آب روشن از توزى * ز طوسى پيل « 1 » بگذارى « 2 » بآماج اندرون بيله
و در فرهنگ بمعنى بيل مرقوم بمعنى دوم « 21 » نيز آمده .
بسغده
- [ بسين مهمله و غين معجمه . به وزن نسفته « 3 » ] بسيجيده و آماده ساخته شده باشد به جهت كارى و شغلى . مثالش حكيم عنصرى گويد :
بيت
كه من مقدمهء خويش را فرستادم * بدانكه آمدنم را بسغده باشد كار
و ابو شكور نيز گويد :
بيت
تن و جان چو « 4 » هر دو فرود آمدند * بيكجاى هر دو بسغده شدند
بغامه
- [ بغين معجمه و ميم ، به وزن زبانه ] غول بيابانى باشد . كذا فى المؤيد .
بازه
- [ بفتح زاى معجمه ] چوبى باشد متوسط كه بدست گيرند و دو دستى نيز گويند . مثالش شاعر فرمايد « 5 » :
بيت
نشسته به صد خشم در كازهيى « 22 » « 6 » * گرفته بچنگ اندرون بازهيى « 7 »
بسوته
- [ بسين مهمله و تاى قرشت .
به وزن كبوده ] در فرهنگ بمعنى زلف باشد .
بسوريده
- [ بسين و راء مهملتين . به وزن پژوليده ] يعنى نفرين كرده . و بسوليده [ به لام ] نيز آمده .
بازگونه و باژگونه
- هر دو بمعنى همان باشگونهء مرقوم باشد . مثالش حكيم خاقانى فرمايد :
شعر
مسيح وار پى راستى گرفت آن دل * كه باژگونه روى بود چون خط ترسا
بركوه
- [ به راى مهمله و كاف تازى .
به وزن انبوه ] نام شهريست كه معربش ابرقوه است « 23 » .
برسوله
- [ بسين مهمله و لام . به وزن مرغوله ] قرصى مركب از جوز و بزباز « 24 » و بنگ و ديگر ادويهء حاره . مثالش نزارى گويد :
بيت
روح ما را عصا مى صافيست * نه معاجين بنگ و برسوله
بلونه
- [ به لام . به وزن نمونه ] همان بلونك مرقوم كه شمشير چوبين باشد .
بروفه
- [ به راى مهمله و فاء . به وزن شكوفه ] دستار و ميان بند باشد . كذا فى التحفه .
بيهده
- ناحق و باطل چه هده بمعنى حقست مثالش حكيم فردوسى « 25 » فرمايد :
شعر
مهر خواهى ز من و بىمهرى * هده خواهى ز من و « 8 » بيهدهاى « 9 »
و « 10 » بيهوده نيز به اين معنى است . مثالش شيخ سعدى فرمايد :
هامش
( 1 ) در ديوان فرخى ز دوش پيل .
( 2 ) « س » « ب » : بگذارد . ( متن از ديوان است ) .
( 3 ) در برهان قاطع بفتح اول و فتح و ضم دوم آورده است .
( 4 ) « ب » : چه ؛ « س » : جو .
( 5 ) « ب » ؛ گويد : « س » كلمه را ندارد . ( متن از « ب » است ) .
( 6 ) اصل . كازه .
( 7 ) اصل : بازه .
( 8 ) « س » : زمن ( بدون واو ) .
( 9 ) اصل : بيهده .
( 10 ) از اينجا تا پايان مطلب تنها در « ب » هست .
( 21 ) يعنى بمعنى : چوبى كه بدان كشتى رانند .
( 22 ) كازه ، سايه ، سرسايه ، صومعهء ، سر كوه . منزل و مكان . شاخهاى درخت كه مقابل دام نهند .
( 23 ) ابركوه ، نيز به اين معنى است .
( 24 ) بزباز ؛ معروف و به عربى بسباسه گويند . بعضى گويند پوست جوز است و بعضى گويند شكوفه و گل و بهار جوزست . ( برهان ) .
( 25 ) ظاهرا سرورى در انتساب اين شعر بفردوسى در اشتباهست .