سازند . كذا فى التحفه .
بنوره
- [ بفتح باء و نون و راء مهمله ] بمعنى بنلاد مرقوم باشد يعنى بنياد عمارت .
مثالش بديع سيفى گويد :
بيت
تو صدر آن سرا زيبى كه باشد * ز فضلش سقف و از « 1 » دانش بنوره
كذا فى الفرهنگ و بخاطر مىرسد كه [ بضم باء ] بايد « 21 » .
بلاده
- [ به لام و دال مهمله به وزن فتاده ] فاسق و بدكار باشد . مثالش شمس فخرى گويد :
بيت
چنان ايمن شد از عدلت كه برخاست « 2 » * ز گيتى فتنهء دزد و بلاده
و استاد رودكى نيز فرمايد :
نظم « 3 »
هر آن كريم كه فرزند او بلاده بوده * شگفت باشد اگر از گناه ساده بود
و در نسخهء حليمى بمعنى مفسد آمده .
بلابه
- [ به لام و « 4 » باى دوم نيز تازى به وزن فتاده ] زنى نابكار « 5 » و فحاش باشد . مثالش استاد كسائى گويد :
بيت
كس بسگ اندر فكن كه كير كسائى * نيز نگايد كس زنان بلابه
و در جميع « 6 » نسخ چنين آمده اما شيخ عطار بجاى [ باء دوم ياى حطى « 22 » ] آورده و گفته :
بيت
زبان بگشاد هرمز كاى بلايه * ندانم چون تو جادو هيچ دايه
و در يكى از نسخ بلابه را بمعنى تباه آورده و اين بيت سوزنى را شاهد آورده :
نظم « 3 »
هر آن ثنا كه نه از بهر تو شود تركيب « 7 » * چو « 8 » هرزه گفتن او ياوه و بلايه « 9 » بود
و ناصر خسرو نيز گويد :
بيت
كارهاى چپ و بلابه مكن * كه بدست چپت دهند كتاب
بيخسته
- [ به ياى حطى و خاى معجمه و سين مهمله . به وزن بنشسته ] گرفتار و درمانده و عاجز باشد . مثالش استاد خسروى گويد « 10 » :
شعر « 3 »
دلخسته و مجروحم « 11 » و بيخسته و گمراه * گريان بسپيده دم و نالان بسحرگاه
و [ بباى فارسى « 23 » ] نيز به نظر رسيده و غالبا اين اصح باشد .
باسره
- [ بفتح سين و راى مهملتين ] كشتزار بود . مثالش شمس فخرى گويد :
بيت « 3 »
پيوسته كشتزار اميدش ز آب كام * سيراب باد تا كه بود نام باسره « 12 »
بيله
- همان بيلك ، كه گذشت ، يعنى پيكانى كه سر او به سربيل ماند ، مثالش هم او « 24 » گويد :
بيت « 3 »
سالكان مسالك تحقيق * فارغند از شراب و تفشيله « 25 »
دفع شيطان كفر را دارند * در كمان مجاهدت بيله
و استاد فرخى نيز فرمايد :
هامش
( 1 ) « ب » : « س » : وز ( متن از « ن » است ) .
( 2 ) « ب » « ن » : برخواست ؛ « س » : برجاست .
( 3 ) اين كلمه از « ن » است .
( 4 ) در « س » « به لام » نيست .
( 5 ) « س » : ناپكار .
( 6 ) « س » « ن » : در جميع .
( 7 ) « س » « ب » : ترتيب . ( متن از « ن » است ) .
( 8 ) « ب » : چه ؛ « س » : جو .
( 9 ) « س » « ن » : ياوه بلابه .
( 10 ) « س » : . . . استاد خسرو .
( 11 ) « ن » :
محرومم ؛ « س » : مجروحم . ( بدون واو ) .
( 12 ) « ن » : تاسره ، « س » : پاسره .
( 21 ) در قزوين : بنبرى و بنورى با اول مضموم امروزه نيز مصطلح است .
( 22 ) يعنى : بلايه .
( 23 ) يعنى پيخسته .
( 24 ) يعنى : شمس فخرى .
( 25 ) تفشيله و تفشله ، قليه ، گوشت و تخم مرغ و زردك و عسل باشد و بعضى گندم و مويز و گردگان و كشنيز داخل كردهاند و عدس سبز پخته را نيز گويند .