شعر
جوق جوق اسباه « 1 » تصويرات ما * سوى چشمهء دل شتابان از ظما
ظما بتازى تشنگى باشد . - و سگ را نيز اسباه « 2 » گويند و تخفيف دادهاند اسبه « 3 » شده است . و در كتاب معجم البلدان مسطور است در تصحيح اسم اسباهان « 4 » كه : « قال حمزة بن الحسن اصبهان اسم مشتق من الجندية و ذلك ان لفظ اصبهان اذا رد الى اسمه بالفارسيه كان اسباهان و هى جمع اسباه و اسباه اسم « 5 » للجند و الكلب . . . و تخفف و يقال اسبه » .
افكانه
- [ به وزن افسانه ] بچهء آدم يا حيوان كه از شكم افتاده باشد . امير خسرو دهلوى فرمايد :
شعر
فلك را سهمش ار در خانه افتد * حوادث را شكمش افكانه افتد
و [ بمد « 21 » ] نيز آمده . مسعود سعد سلمان گويد « 6 » :
شعر
شكم حادثات آبستن * از نهيب تو آفكانه كند
و بحذف همزه « 22 » نيز آمده .
انگارده
- [ به وزن افراخته ] همان انگاره بمعنى اخير كه افسانه باشد . مثالش حكيم سنائى فرمايد :
شعر
بانگ برداشتم از غايت نوميدى عشق * گفتم اى عشوه فروشندهء انگارده خر
و بمعنى پنداشته و تصور كرده نيز آمده و به اين معنى انگاشته و انگاريده نيز گويند . « 7 » و رباعى مسعود سعد كه بر انبارده قبل از اين مرقوم شد مؤيد معنى اخير است .
افسانه
- دو معنى دارد . اول بمعنى سرگذشت چنان كه « 8 » امير خسرو گويد :
بيت
به او بودم شبى افسانهء آن شب بگوئيدم * و گرميرم بتعظيم سگان او بموئيدم
دوم بمعنى مشهور و معروف باشد . مثال اين معنى سيف اسفرنگى گويد :
شعر
با مردمى و مردى افسانه شد بدهر * آثار جود حاتم و اخبار زال سام
و [ بمد « 23 » ] نيز آمده . بمعنى اول عمادى شهريارى گويد « 9 » :
بيت
مردم جستم نه ريش و دستار * حكمت جستم نه آفسانه
بمعنى دوم [ بمد « 23 » ] سيف اسفرنگى گويد :
بيت
مراكز سخن گشتهام در زبانها * چو صيت تو در نيكوئى آفسانه « 10 »
اياره
- [ به وزن كناره ] مركبى است از ادويهء مركبه كه ايارج معرب آنست . و در فرهنگ بمعنى ياره « 11 » نيز آورده يعنى دست بر نجن . مثالش شاعر گويد :
بيت
چو آرد زينت خود در شماره * هلالش زيبد از بهر اياره
هامش
( 1 ) بجز « ن » : اسپاه .
( 2 ) « ب » : اسپاه .
( 3 ) « ب » : اسپه .
( 4 ) بجز « ن » : اسپاهان .
( 5 ) اين كلمه را « الف » در حاشيه آورده .
( 6 ) « ن » : مسعود سعد سلمان ؛ نسخههاى ديگر : مسعود سعد گويد . ( متن تلفيق نسخههاست ) .
( 7 ) از اين پس در « ب » و « ن » نيست و « الف » در حاشيه دارد .
( 8 ) بجز « س » : چنانچه .
( 9 ) « ن » : عمادى گويد .
( متن از « ب » است ) .
( 10 ) « الف » : افسانه .
( 11 ) « الف » : آواره .
( 21 ) يعنى : آفكانه .
( 22 ) يعنى : فكانه .
( 23 ) يعنى : آفسانه .