باشد و عرب « ناقه » گويد « 1 » .
رودكى « 2 » گفت :
بيت
چونكه « 3 » مالنده « 4 » به دو گستاخ شد * تندرستى آمد و « 5 » درواخ شد
دوخ : گياهى بود كه بزمستان در مسجدها افكنند يا از وى « 6 » حصير بافند « 7 » و بزمستان در زير اندازند و عرب آن را « بردى » گويد « 8 » و به خوزستان « لبانى « 9 » » و در اران « 10 » و موقان « 11 » و ديگر ولايات « 12 » « قنطره « 13 » » گويند « 14 » و در بيشتر « 15 » مواضع خاصه در تبريز و نخجوان وقتى كه آن گياه خشك شود بيك « 16 » اندازه پاره ( پاره « 17 » ) كنند و كبريت در هر دو سر او مالند و فروشند « 18 » .
شاكر « 19 » بخارى گفت :
بيت
روى مرا هجر كرد زردتر از زر « 20 » * گردن من عشق كرد نرمتر از دوخ « 21 »
و در بعضى از نسخها « 22 » « دخ » است بحذف « واو « 23 » » ( و مستشهد آن بيت مذكور است و در بيت نيز « واو » محذوف است . حكيم انورى گفت بر طريق لكنت : [ بيت ]
گفتا دد ده گز حصصير « 24 » سره را چند * نه از كننب « 25 » و زدددخ وز « 26 » نننال ) « 27 »
ديولاخ : چند معنى دارد « 28 » : اول سردسير « 29 » بود « 30 » .
دوم « 31 » شورستان باشد . سيوم جايى بود دور از آبادانى ( كه مردم آنجا نرسند و « 32 » ) مولانا شمس الدين محمد « 33 » كوتوال گفت :
بيت
ز آباد رفته سوى ديو لاخ * برو تنگ گشته جهان « 34 » فراخ « 35 »
چهارم خارستان بود « 36 » . عنصرى گفت :
بيت
چريده « 37 » ديو لاخ آگنده پهلو * بتن فربه ميان چون موى لاغر
هامش
( 1 ) - د : گويند / ك : « بيماريست كه بتن درستى رسد » / فروزانفر : ( در بشرويه درواخ يعنى سالم و بىعيب گويند : « تخم مرغ درواخ يا درواق بده » )
( 2 ) - د : روزكى / ك : و رودكى
( 3 ) - د : جونك
( 4 ) - ط / د :
نالنده / ك : ناله ( متن از دهخدا . يغما شمارهء 10 سال 3 )
( 5 ) - / ط / ك : آمده .
( 6 ) - د : ازو
( 7 ) - ك :
گياهيست كه ازو حصير بافند
( 8 ) - ط / ك : گويند
( 9 ) - د : كبالى / ك : ندارد
( 10 ) - ط : ايوان / ك : موران
( 11 ) - د : توقان
( 12 ) - د : ولايت / ك : « و ديگر ولايت » ندارد
( 13 ) - د : ندارد / ك : قنطر
( 14 ) - ك :
خوانند
( 15 ) - د : شر ( در حاشيه : بيشتر )
( 16 ) - د : بريك
( 17 ) - داخل دو هلال از « د »
( 18 ) - ك :
از « و در بيشتر » ببعد را ندارد و بجاى آن چنين آورده : « و آن را خشك كنند و كبريت در سر آن مالند »
( 19 ) - ط / د : شاكرى ( متن از « لف 80 » )
( 20 ) - هر دو نسخهء « ط » و « د » : روى مرا زرد كرد زردتر ( د :
زودتر ) از زر ( متن از « لف 80 » و تصحيح دهخدا در حاشيهء « د » )
( 21 ) - د : دوزخ / ك : اين بيت و گويندهء آن را ندارد
( 22 ) - د : بعض نسخها / ك : بعضى نسخها
( 23 ) - ك : « بحذف واو » ندارد
( 24 ) - د : دده كز حصصرى
( 25 ) - د : كب كتب و از
( 26 ) - د : و از تنه نال ( اصلاح بيت از ديوان انورى و در اين كتاب :
« نى از لله لخ و ز كنه تب . . . » )
( 27 ) - فروزانفر : « در بشرويه « لوخ » گويند و در تالابها رويد . »
( 28 ) - ك : ندارد
( 29 ) - ط : سپر و سبز / ك : سر سپر
( 30 ) - ك : باشد
( 31 ) - ك : دويم شورستان
( 32 ) - داخل دو هلال از « د » / ك : سيوم آبادى
( 33 ) - د : « محمد » ندارد
( 34 ) - ط : جهانى
( 35 ) - ك : اين شاهد و نام گويندهء آن را ندارد
( 36 ) - د : باشد / ك : « بود » ندارد
( 37 ) - ط : جريده