1 . مسئله حركت در جوهر جهان
2 . مسئلهء تشكيك و ذو مراتب بودن وجود .
حركت در جوهر جهان و تشكيك در حقيقت هستى از جملهء مسائلى هستند كه در فلسفهء صدر المتألّهين مورد بررسى واقع شده ، و با براهين محكم و استوار به اثبات رسيدهاند . شدت و ضعف ، تقدّم و تأخّر ، و آنچه مىتواند تفاوت در مراتب يك حقيقت را نمودار سازد ، امورى هستند كه بايد منشأ آنها را در خود حقيقت وجود جستجو كرد . براى اختلاف و تفاوت در مراتب حقيقت وجود ، هيچگونه دليلى وراى خود هستى نمىتوان ارائه نمود . برهان هستى هميشه و همه جا خود هستى است ؛ نيستى و آنچه مانند نيستى است ، هرگز نمىتواند نشانه و نمايانگر هستى واقع شود و به اين ترتيب بايد گفت شدت و ضعف ، در خود هستى است و ماهيت در حدّ ذات خود نه شديد است و نه ضعيف . تنها هستىها را بايد مبدأ همهء آثار و منشأ همهء احكام ، در همهء مراحل وجود به شمار آورد . ماهيات در اينجا فقط نقش تابع و پيرو را دارند .
از سوى ديگر گفته مىشود ما دام كه هستى در شدت و ضعف خود تغييرپذير نباشد ، آثار اختلاف در امور شديد و ضعيف ظاهر نمىگردد . بنابراين ، شدت و ضعف در وجود است نه در ماهيت . حركت نيز چيزى جز نحوهء وجود نيست . نتيجهء اين سخن آن است كه استكمال يا اشتداد ، حركت است و حركت نيز پيوسته يك امر متصل به شمار مىآيد . جاى هيچگونه ترديد نيست كه آنچه متصل باشد ، بهطور بالقوّه و بىنهايت قابل تقسيم است . به اين ترتيب مىتوان گفت هر مرحله از مراحل گونهگون استكمال يا هر مرتبه از مراتب متفاوت اشتداد ، مىتواند يك نوع به شمار آيد .
در اينجا يك مسئلهء ديگر وجود دارد كه نبايد از نظر پنهان بماند و آن اينكه گفته مىشود اگرچه مراحل استكمال و مراتب اشتداد در باب حركت جوهرى جهان بىپايان است ، هر مرتبه از مراتب اشتداد نيز مىتواند يك نوع به شمار آيد ؛ ولى هرگونه حركت اشتدادى را نمىتوان موجب تغيير حدّ يك ماهيت به شمار آورد .
طب و فلسفه ، علوم طبيعى ( فارسى ) — صفحة 198
مساهمون: اسماعيل ناظم
ص١٩٨