استفاده كنند تا بتوانند بعدا - همانطور كه اشاره نمودهايم - پا را فراتر از علوم عصر گذارده و خود طلايهدار دانش بشرى در جهان گردند . بهاينترتيب ، آنان از تجربيات پزشكى هندوستان و حتى چين نيز استفاده نمودند : « يكى از منابع مهم مسلمانان طب هندى بوده است . على بن ربن طبرى . . . گفتار چهارم از كتاب خود يعنى فردوس الحكمه را تحت عنوان : « من جوامع كتب الهند » آورده و در سى و شش باب آراء و اقوال پزشكان قديم هند را ذكر كرده است . . . و نيز كتاب چرك از منابع مهم پزشكى هندى بوده است كه مسلمانان در اختيار داشتند . اين كتاب كه ترجمهء انگليسى آن در سال 1902 م . در كلكته چاپ شده نيز از منابع على بن ربن طبرى در فردوس الحكمه و محمد بن زكرياى رازى در حاوى بوده است . ابو ريحان بيرونى مىگويد كه چرك از قديمترين كتابهاى پزشكى هندى است « 1 » » . همچنين : « نسخ خطى منحصربهفردى كه در تركيه موجود است كتاب موسوم به تانكسوقنامهء ايلخان در علوم ختائى است كه در عهد غازان خان به اهتمام رشيد الدين فضل إله وزير همدانى تهيه شده است و ترجمه قسمتى از كتب طبى و علمى چينى به زبان فارسى است » . « 2 »
5 - با استقلال علمى مسلمانان ، سلطه علمى و فرهنگى غير مسلمانان بر آنها پايان پذيرفت .
6 - همه علاقهمندان به دانش پزشكى و افراد مستعد توانستند به سهولت به آن دسترسى يابند و با همگانى شدن آموزش اين علم ، استعدادهاى بزرگ يكى پس از ديگرى شكوفا شدند .
هامش
( 1 ) - دانشنامه در علم پزشكى ، ص 10 - 11 .
( 2 ) - تنكسوقنامه ، ص 1 .