ديگر را هم با همان روش قطع كن و پس از قطع ، بيمار بايد با آب سرد و يا با سركه و آب غرغره كند و اگر خونريزى داشت جوشاندهء پوست انار يا برگ آس و يا انواع ديگر قوابض را غرغره كند تا خون بند آيد . سپس او را درمان مىكنى تا بهبود يابد . ( ص 305 ) .
زهراوى در بسيارى از موارد براى اثبات امرى ، از مشاهدات خود بر روى بيماريها شاهد و مثال مىآورد . او با آنكه در هر قسمت موارد مختلف و صورتهاى مختلف را ياد مىكند باز هم سفارش مىكند كه اگر مورد تازه و صورت ديگرى پيدا شد كه در اين كتاب عينا ناگفته مانده پزشك بايد روش قياس « 16 » را پيش گيرد و حاضر را بر غايب قياس كند . از آن جمله مورد زير است :
بيرون آوردن تير
من كيفيت بيرون آوردن تير را در برخى از موارد ياد كردم تا خود آن را دليل و قياس بر آنچه ياد نكردهام قرار دهى . زيرا ، اجزاء و تفصيل اين صناعت به وصف نمىگنجد و به كتاب در نمىآيد و اين استاد حاذق است كه بايد قليل را بر كثير و حاضر را بر غايب قياس كند و در برخورد با موردهاى تازه ، خود عمل تازه را استنباط نمايد ( ص 617 ) .
زهراوى در اين باب از چيزى فروگذار نكرده ، حتى مسائلى را هم كه در اسلام مشروعيت نداشته ناچار بوده است از جهت تكميل اين باب ياد كند كه از جمله مورد زير است .
اخته كردن
اخته كردن در شريعت ما حرام است و سزاوار چنين بود كه من آن را در كتاب خود ياد نكنم ، و دليل آنكه من آن را مىآورم يكى آن است كه آن جزئى از علم پزشكى است كه ممكن است مورد سؤال قرار گيرد و اگر براى كسى رخ داد كسى بايد درمان آن را بداند . و ديگر آنكه در موارد بسيارى ما برخى از حيوانات همچون گوسفند و بز و گربه را براى منافع خود اخته مىكنيم ( ص 453 ) .
آلات و ابزار جراحى
دربارهء آلات و ابزار جراحى در اسلام ، پيش از اين ، سخن گفته شد و دانشمندان اسلامى كتاب و مقالاتى دراينباره نوشتهاند . « 17 » زهراوى خود معتقد بوده است كه جراح بايد انواع و اقسام ابزارها
هامش
( 16 ) . قياس اصولى كه همان تمثيل منطقى( analogy )است .
( 17 ) . مانند كتاب آلات الطب و الجراحة و الكحالة عند العرب ، احمد عيسى بك ، و مقالهء « آلات الجراحية عند العرب » ، عبد اللطيف البدرى ، در مجموعهء البحوث و المحاضرات ، صص 423 - 441 .