زهراوى در آغاز اين فصل مىگويد :
اى فرزندان من ، بدانيد كه گاهى برخى از پزشكان نادان و مردم عوام و كسانى كه كتابى از پيشينيان را ورق نزده و حرفى از آن را نخواندهاند ادعاى دانستن اين قسمت را مىكنند و از همين جهت است كه اين فن از علم پزشكى در ديار ما ناپديد گشته و من هرگز شكستهبند خوبى را نديدهام . من خود با خواندن بسيار از كتب اوايل « 19 » و حريص بودن بر فهم آنها آنچه را مىدانم به دست آوردم و سپس ، آن را در طول زندگى خود با تجربه همراه ساختم و آنچه را اكنون بر شما عرضه مىكنم نتيجهء علم و تجربهء من است كه آن را براى شما تعريف و تلخيص كردم و از تطويل به دور داشتم و با آن تصويرهاى آلات و ابزارى كه در اين فن به كار مىرود مانند دو باب پيش آوردم تا موجب زيادتى بيان و توضيح گردد ، و لا حول و لا قوّة الا باللّه العلى العظيم .
در اين باب نيز مانند گذشته فصلى را به صورت اختصار نقل مىكنيم .
جا انداختن مچ دست
بسيار اتفاق مىافتد كه مچ دست دچار فك ( از جا در رفتن ) مىشود و رد ( جا انداختن ) فك آن آسان است ، بر خلاف ساير مفاصل . فقط بايد دقت شود كه اين رد فك در همان ساعت فك ، پيش از آنكه محل آن ورم كند ، انجام گيرد . و جا انداختن آن بدينگونه است :
مچ بيمار را بر روى تختهاى مىگذارند و پرستارى دست او را مىكشد و پزشك دست خود را روى بيرون آمدگى مفصل مىگذارد و فشار مىدهد تا بهجاى نخستين برگردد . فقط بايد دقت شود كه اگر دررفتگى در درون دست است بيمار دست را روى تخته بگذارد و اگر در رفتگى در بيرون است درون دست را روى تخته بگذارد تا دست پزشك روى بيرونآمدگى مفصل قرار گيرد ( 809 ) .
زهراوى در اين باب نيز ، مانند دو باب پيشين ، سفارشهاى لازم را كه مبتنى بر تجربههاى شخصى او بوده است مىكند ؛ از آن جمله است :
. . . اما ، آنچه را شكستهبندان نادان انجام مىدهند كه عضو جا نيفتاده و يا كج شده را دوباره مىشكنند اشتباه بسيار بزرگ است و زيان فراوانى همراه دارد و اگر اين عمل درست بود اوايل در كتابهايشان ياد مىكردند . من خود تجربهء اين عمل را بارها كردم و در هيچيك اثرى نديدم . پس بهتر است كه اين انجام نشود ( ص 697 ) .
او از تختهها و چهارچوبها و قالبها و ساير ابزار و آلاتى كه در شكستهبندى سودمند است ياد كرده
هامش
( 19 ) . مقصود ، كتابهاى پزشكان يونانى است .