از شريانهاى گردن با عمل او بريده شد و خون جارى گشت تا جايى كه آن زن در پيش او مرده بر زمين افتاد .
2 . پزشك ديگرى را ديدم كه سنگ مثانهء مردى سالخورده را بيرون آورد و وقتىكه به عمل مبادرت ورزيد قطعهاى از جرم مثانه را هم بيرون كشيد و آن مرد پس از سه روز از دنيا رفت .
3 . پزشك ديگرى را ديدم كه در خدمت يكى از رهبران شهر ما بود . كودك سياهى را كه شكستگى در ساق او ، نزديك پاشنه ، همراه با زخم رخ داده بود نزد او بردند . پزشك بر اثر نادانيش جاى شكستگى را بر روى جراحت استوار بست و جاى نفس براى زخم باقى نگذاشت و كودك را به ميل خود آزاد گذاشت و او را رها ساخت و دستور داد كه بند را از روى شكستگى باز نكند و اين موجب شد ساق پاى او ورم كند و مشرف به مرگ گردد . در اين حال من را سر او آوردند من بهسرعت بند را از پايش باز كردم ، از درد راحت شد و آرام يافت ولى فساد در عضو او چنان رسوخ يافته بود كه من نتوانستم آن را به حال اول برگردانم و اين فساد در عضو گسترش يافت تا كودك هلاك شد .
4 . پزشك ديگرى را ديدم كه ورم سرطانى بيمارى را شكافت و پس از چند روز جراحت پديدار گشت چنانكه صاحبش را دردمند ساخت . و اين از اين روى است كه سرطان اگر معلول خلط سوداوى باشد نمىبايد با آهن ( ابزار آهنين عمل ) بدان نزديك شد مگر اينكه عمل در عضوى انجام گيرد كه بتوان همهء آن عضو را از ريشه بيرون آورد .
زهراوى ، پس از نقل اين چهار داستان از مشاهدات خود ، شاگردان خود را پند مىدهد كه بر دقت و احتياط در اين امر بيفزايند و با بىاحتياطى خود را بدنام نسازند :
اى فرزندان من ، از اين جهت است كه بايد بدانيد كه عمل دست بر دو قسم است : عملى كه سلامتى را همراه دارد و عملى كه در بيشتر احوال به رنج پايان مىيابد و من در هر جاى از اين كتاب شما را بر عملى كه زيان و ترس همراه دارد آگاه مىسازم تا از آن بپرهيزيد و آن را رها سازيد تا جاهلان را راهى به رد و طعن شما نباشد . براى خود حزم و احتياط و براى بيمارانتان راحت و بقا را بجوييد و بهترين راه را برگزينيد كه به سلامت و عاقبت محمود بينجامد . از بيماريهاى خطرناك و دشوار بهبودى چشم مداريد ، و خود را بر كنار سازيد از آنچه مىترسيد كه شبههاى در دين و دنياتان وارد سازد . اين روش آبروى شما را بيشتر نگه مىدارد و ارج شما را در دنيا و آخرت بالاتر مىبرد . جالينوس در يكى از سفارشهاى خود گفته است : بيماريهاى بد را درمان مكنيد تا پزشكان بد خوانده نشويد .
زهراوى اين مقاله را در سه باب قرار داده است :
باب اول ، در داغ كردن با آتش و سوزاندن با داروهاى تند و اين باب مرتب گرديده از سر تا پاى
مجموعه متون و مقالات در تاريخ و اخلاق پزشكى در اسلام و ايران ( فارسى ) — صفحة 378
مساهمون: مهدى محقق
ص٣٧٨