مىساختند و در پارهاى از بيماريها آن را به كار مىبردند . پس بايد عنوان كتاب بدين نحو اصلاح گردد : فى أن للطين المتنقل به منافع . براى اثبات اينكه عنوان درست كتاب رازى به همين نحو است كه ما ياد كرديم مىتوان دلايل و شواهد زير را بيان كرد :
الف . ابن سمجون كه در اواخر قرن چهارم هجرى حيات داشته است « 21 » در كتاب الادوية المفردة خود در ذيل طين الاكل ( گل خوردنى ) از قول رازى نقل مىكند كه گفته است . « هو الطين المتنقل به النيشابورى » و سپس مىگويد كه اين گل را به صورت قرصها و پرندهها و شكلهاى ديگرى درمىآوردند و برخى آن را در مشك و كافور يا چيزهاى خوشبوى ديگر مىنهادند و آن را نقل شراب « 22 » مىساختند و اين موجب طيب نكهت و باعث آرامش جوشش معده مىگرديد « 23 » .
ب . ابو منصور ثعالبى نيشابورى ، متوفا به سال 429 ( 1037 م . ) در ثمار القلوب خود در ذيل طين نيشابور ( گل نيشابور ) مىگويد : آن گل خوردنى ( طين الاكل ) است كه مانند آن در روى زمين يافت نمىشود و آن را به بلاد دور و نزديك حمل مىكنند و به رسم تحفه به شاهان بزرگ تقديم مىدارند و گاهى رطلى از آن به يك دينار فروخته مىشود و محمد بن زكريا گفتارى در منافع اين گل دارد و كتابى دربارهء آن تأليف كرده است و ابو طالب مأمونى در توصيف آن چنين گفته است :
جدلى من النقل بذاك الذى * منه خلقنا و اليه نصير
ذاك الذى يحسب فى شكله * احجار كافور عليها عبير « 24 »
هامش
( 21 ) . ابن ابى اصيبعه مىگويد كه ابو بكر حامد بن سمجون فاضل در صناعت طب و متميز در قواى ادويهء مفرده است و كتاب او در ادويهء مفرده مشهور به جودت است و ابو يحيى يسع بن عيسى در كتاب المغرب عن محاسن اهل المغرب گفته است كه ابن سمجون اين كتاب را در روزگار منصور حاجب محمد بن ابى عامر نوشته است . سپس ، ابن ابى اصيبعه مىگويد كه وفات محمد بن ابى عامر در سنهء 392 اتفاق افتاده است . عيون الانباء ، ص 500 .
براى آگاهى بيشتر از ابن سمجون رجوع شود به :Kahle , Paul , " Ibn Samagund sein Drogenbuch , Ein KaPitel aus den Angangen der Arabischen Medizin " , Documenta Islamica Inedita , J . W . Berlin , 1952 , PP . 25 - 45 .( 22 ) . در لسان العرب ابن منظور آمده : « النقل ما يتنقل به على الشراب » . مولانا گويد :از عشق خوريد باده و نقل * گر مقبل و گر حلال خواريدديوان شمس ، چاپ فروزانفر ، جزء 2 ، ص 105 .
( 23 ) . ابن سمجون ، جامع الادوية المفردة ، ج 3 ، ص 337 .
( 24 ) . ثمار القلوب فى المضاف و المنسوب ، ثعالبى ، ص 539 ؛ لطائف المعارف ، ثعالبى ، ص 192 . در يتيمة الدهر ثعالبى ، ج 4 ، ص 187 ، در ذيل شرححال ابو طالب مأمونى اين دو بيت به غلط چنين آمده است : « و له فى طين الاكلعلام نقكم بالذى * منه خلقنا و اليه نصير ( ؟ )
ذاك الذى يحسب فى شكله * قطاع كافور عليها عبير »