پس از او ابو ريحان بيرونى ، متوفا به سال 440 ( 1048 م . ) ، در رسالهء خود كه در آن صورتى از آثار رازى را آورده ، از كتاب نامبرده با چنين عنوان ياد كرده است فى ان للطين المنتقل به منافع « 15 » .
يوليوس روسكا كه صورت آثار رازى را از فهرست بيرونى به آلمانى ترجمه كرده در ترجمهء عنوان كتاب رازى چنين نوشته است :
Daruber , dass in dem von ihm ( sc . Galen ) eingefuhrten Ton nutzliche Eigenschaften
« 16 »
enthalten sind .
پس از ابو ريحان ، قفطى متوفا به سال 646 ( 1248 م . ) آثار رازى را از روى فهرست ابن نديم نقل كرده و عينا نام كتاب را با همان عنوان آورده است « 17 » .
پس از قفطى ، ابن ابى اصيبعه ، متوفا به سال 668 ( 1269 م . ) ، صورت آثار رازى را فزونتر از آنچه گذشتگان ياد كرده بودند ياد كرده و كتاب مورد بحث را با اين عنوان ذكر كرده است : مقالة فى ان الطين المتنقل به فيه منافع الفها لابى حازم القاضى « 18 » .
رانكينگ كه نام كتابهاى رازى را از صورت ابن ابى اصيبعه به زبان لاتين ترجمه كرده از كتاب مورد گفتگو چنين ياد مىكند :
« 19 »
Dissertatio quod lutum translatum contineat utilitates
آقاى دكتر محمود نجمآبادى در هر دو كتاب خود عنوان كتاب رازى را بدينگونه به فارسى ترجمه كردهاند : اين كتاب در منافع انتقال گل كه از جايى به جايى ديگر به عمل آيد مىباشد « 20 » .
چنانكه مشاهده مىشود دانشمندان نامبرده كلمهء « منتقل » را از نقل گرفتهاند كه به معنى از جايى به جايى بردن است و روسكا هم كه در اين معنى شك داشته احتمال داده كه از نقل به معنى روايت كردن آمده و پنداشته كه مقصود گلى است كه از جالينوس نقل و روايت گرديده است .
آنچه نخست به نظر مىآيد اين است كه تفسيرى كه دانشمندان نامبرده از عنوان كتاب رازى كردهاند مفهوم متناسبى ندارد و از جهتى ديگر « به » كه پس از كلمهء « المنتقل » آمده معنى نمىدهد ؛ پس ، حتما اين كلمه بايد صورتى تحريف شده از كلمهء ديگر باشد و همين هم هست . يعنى ، صورت درست كلمه « المتنقل » است از نقل و كتاب رازى دربارهء گلى است كه آن را به صورت نقل
هامش
( 15 ) . رسالة فى فهرست كتب الرازى ، بيرونى ، ص 9 .
( 16 ) . روسكا « بيرونى به عنوان منبعى براى زندگى رازى » ، ايزيس ، ج 5 ، ص 37 .
( 17 ) . تاريخ الحكماء ، القفطى ، ص 274 .
( 18 ) . عيون الانباء فى طبقات الاطباء ، ابن ابى اصيبعه ، ص 422 .
( 19 ) . رانكينگ ، « زندگى و آثار رازى » ، گزارش هفدهمين كنگرهء بينالمللى طب ، لندن ، 1913 م . ص 250 .
( 20 ) . شرححال و مقام محمد بن زكرياى رازى ، ص 199 ؛ مؤلفات و مصنفات ابو بكر محمد بن زكرياى رازى ، ص 124 .