كه در آن دربارهء فلسفهء رازى و عقيدهء او راجع به هيولا و زمان و مكان به تفصيل بحث مىكند و آن را با فلسفهء يهود و فلسفهء مسيحى و همچنين آرا و عقايد يونانى و اسكندرانى قديم مقايسه مىكند ، مقالات مختلف ديگرى هم نوشته كه در آنها به تحليل آثار فلسفى رازى پرداخته است . از آن جمله ، مقالهاى دارد در همان مجلهاى كه نام آن برده شد ، يعنى فرهنگ اسلامى ، تحت عنوان « بعضى از مشكلات فلسفهء اسلامى » كه در سال 1937 م . به چاپ رسيده است .
آخرين دانشمندى كه از او مىخواهم نام ببرم ، كه او بيش از هركس سهم بهسزايى در شناساندن مقام فلسفى رازى در غرب دارد ، دانشمندى است به نام كراوس . اين دانشمند از دانشمندان معروف جهان شرقشناسى است و در ميان شرقشناسان شهرتى بهسزا دارد . كراوس يهودى بود و در دائرة المعارف يهود او را از نوابغ بىشمار آوردهاند . او دربارهء فلسفهء اسلامى خصوصا آن قسمتهايى كه مربوط به جنبههاى علمى و بالاخص آن قسمتهايى كه مربوط به شيمى و كيمياست تحقيقات عميقى كرده است . كتاب مهم اين دانشمند ، يعنى كتاب جابر بن حيان كه در دو مجلد بزرگ به زبان فرانسه در قاهره چاپ شده ، از آثار كم مانند در نوع خود است . كراوس شخصيت جابر بن حيان را كه در دريايى از ابهام و غموض فرورفته بود به جهانيان معرفى كرد .
كتاب جابر بن حيان كراوس واقعا ارزش اين را دارد كه تا پنجاه سال در جهان علم و دانش مجال تحقيق به شخص ديگرى ندهد تا يك دانشمند فرزانه و قوى همچون خود او بهوجود بيايد و آن رشته را دنبال كند . كراوس در اواخر عمرش متوجه مقام علمى و فلسفى رازى شده بود و درك كرده بود كه اين دانشمند درخور شناسايى و تحقيق است . از اين جهت بود كه كارهاى آخر زندگانى كراوس محدود شده بود به كارهايى كه مربوط به آثار فلسفى رازى است . او در مرحلهء اول ، رسالهء ابو ريحان بيرونى را كه در فهرست كتب محمد بن زكرياى رازى است ، در پاريس ، در سال 1936 م . چاپ كرد . ابو ريحان در اين كتاب از كتابهاى رازى و سپس ، از كتابهاى خود نام مىبرد كه در حقيقت اين فهرستى است از كتابهاى ابو ريحان و كتابهاى محمد بن زكرياى رازى . اين كتاب از آن جهت اهميت دارد كه يك دانشمند بزرگ فهرست آثار يك دانشمند ديگرى را به رشتهء تحرير درآورده است . البته ، پيش از او حنين ابن اسحاق آثار جالينوس را كه به زبان عربى يا سريانى ترجمه شده بود فهرست كرده بود . كتاب حنين بن اسحاق به عنوان رسالة حنين بن اسحاق الى على بن يحيى شهرت دارد و به وسيلهء مستشرق آلمانى برگشتراسر ، با ترجمهء آلمانى ، چاپ شده است . بنابراين ، كتاب ابو ريحان بيرونى دومين كتابى است كه به عنوان فهرست دانشمندى از كتابهاى دانشمندى ديگر در تمدن اسلامى مىتوانيم نام ببريم . كراوس مقالات مختلفى در مجلات مختلف ، به زبان فرانسه و ايتاليايى و انگليسى و آلمانى ، منتشر ساخته است . مثلا او در مجلهء اورينتاليا « 5 » كه در رم
هامش
( 5 ) .Orientalia