رازى و پايگاه علمى او
خانمها و آقايان بسيار سپاسگزار هستم از اينكه لطف فرموديد و دعوت دانشكدهء ادبيات را پذيرفتيد و در اين جلسه شركت كرديد ، همانطور كه در كارت دعوت منعكس شده است ، موضوع سخنرانى بنده مقام فلسفى فيلسوف بزرگ و طبيب دانشمند محمد بن زكرياى رازى است . ما تاكنون رازى را به عنوان پزشك و طبيب بهخوبى مىشناختيم ، ولى مقام فلسفى و احاطهء او به علوم نظرى بر ما مجهول بوده است و حتى تا چندى پيش دانشمندان بزرگ هم از آن بىاطلاع بودند ؛ به علت اينكه آثار فلسفى اين دانشمند يا مفقود گرديده و يا اينكه مورد غفلت واقع شده است . خوشبختانه در نيم قرن اخير تحقيقات تازهاى دربارهء اين جنبهء آن دانشمند صورت پذيرفته كه به وسيلهء آن رازى به عنوان فيلسوفى بزرگ و متفكرى عالىقدر به عالم علم معرفى گرديده است . پيش از آنكه به اصل موضوع بپردازم ، ناچار هستم از چند تن از دانشمندانى كه پيش از من دربارهء رازى تحقيق كرده و زحمت كشيدهاند نام ببرم . البته ، اين روش قدما و پيشينيان ما بوده است كه هميشه زحمات و كوششهاى گذشتگان را مرعى و منظور مىداشتند و معترف و مقر بودند كه آثار گذشتگان و پيشينيان به منزلهء پايهاى است از براى آنچه آيندگان تحقيق مىكنند :
العلى محظورة الا على * من بنى فوق بناء السلف
اگر ما به آثار دانشمندان خود مراجعه بكنيم اين شيوه كاملا مشاهده مىشود .
دانشجويانى كه در رشتهء ادبيات عرب به تحقيق مىپردازند اگر به خاطر داشته باشند حريرى صاحب كتاب مقامات در آغاز كتاب خود اقرار و اعتراف مىكند كه شيوه و روش مقامهنويسى را از دانشمند گذشتهء خود بديع الزمان همدانى اقتباس كرده است و اعتراف به فضل تقدم او مىكند :
فلو قبل مبكاها بكيت صبابة * بسعدى شفيت النفس بعد التندم
و لكن بكت قبلى فهيج لى البكا * بكاها فقلت الفضل للمتقدم