شرح نوشتند « 30 » . گذشته از كتاب الفصول كتابهاى مهم ديگر بقراط ، به زبان عربى ، ترجمه شد .
چنانكه بعدها برخى از كتابهاى او كه اصل يونانى آن مفقود شده بوده ترجمهء عربى آن موجود بود .
در همين چند سال اخير ، ترجمهء عربى چند كتاب مهم بقراط چاپ و منتشر شده است ؛ از جمله كتاب بقراط فى الاخلاط ، كتاب الغذاء لبقراط ، كتاب بقراط فى الأمراض الحادّة ، كتاب بقراط فى طبيعة الانسان ، كتاب بقراط فى حبل على حبل ، كتاب بقراط فى الأمراض البلديّة « 31 » . در مورد جالينوس اين تأثير به مراتب بيش از بقراط بوده است . چنانكه حنين ابن اسحاق صد و بيست و نه كتاب را ذكر مىكند كه خود و يارانش به زبان عربى از او ترجمه كردهاند « 32 » . در همين چند سال اخير ، كتابهاى فراوانى از ترجمههاى عربى آثار جالينوس چاپ و منتشر شده است ؛ از جمله فى أنّ قوى النفس تابعة لمزاج البدن ، فى التّجربة الطّبيّة ، فى أنّ الطبيب الفاضل يجب أن يكون فيلسوفا ، كتاب جالينوس فى تدبير الامراض الحادّة ، مقالة جالينوس فى أجزاء الطّبّ ، كتاب جالينوس فى اختلاف الاعضاء المتشابهة الاجزاء ، كتاب جالينوس فى الأسباب الماسكة ، كتاب جالينوس فى الأسماء الطّبيّة ، كتاب جالينوس فى أخلاق النّفس ، كتاب جالينوس فى فرق الطّب للمتعلمين « 33 » .
گذشته از اين دو تن ، دهها پزشك ديگر هستند كه نامشان در آثار رازى و طبرى و مجوسى و ابن سينا آمده و نشان مىدهد كه آثار آنان در اختيار مسلمانان بوده است .
انحصار پزشكى به غير مسلمانان در دورههاى نخستين
چون مترجمان و ناقلان علوم يونانى بيشتر مسيحى بودند و حتى پزشكى در خانوادههاى خاصى از غير مسلمانان همچون خانوادهء بختيشوع و حنين بن اسحاق و ثابت بن قره موروثى گرديده بود ،
هامش
( 30 ) . فيلسوف رى ، محمد بن زكرياى رازى ، مهدى محقق ، ص 353 .
( 31 ) . اولى و دومى در سال 1969 م . و سومى و چهارمى در سال 1968 م . و پنجمى بدون تاريخ ( متن عربى با ترجمهء انگليسى ) به وسيلهء مركز خاورميانهاى دانشگاه كمبريج چاپ شده است .
( 32 ) . اين رساله با ترجمهء آلمانى در سال 1925 م . به وسيلهء خاورشناس آلمانى برگشتراسر ، در ليپزيك ، چاپ شده و ترجمهء فارسى آن به وسيلهء مهدى محقق در سال 1355 ش . در بيست گفتار در مباحث علمى و فلسفى و كلامى و فرق اسلامى ، صص 362 - 416 چاپ شده و در مقالهء « نهضت ترجمه و نشر علوم بيگانگان در زمان حضرت رضا ( ع ) و پيامدهاى آن » كه به وسيلهء او در دومين كنگرهء جهانى حضرت رضا ( ع ) ارائه شده ( مشهد 28 تير تا 1 مرداد 1365 ش . ) مورد تحليل و بررسى قرار گرفته است .
( 33 ) . اولى در مجموعهء دراسات و نصوص فى الفلسفة و العلوم عند العرب در بيروت ، به سال 1981 م . و دومى متن عربى با ترجمهء انگليسى در آكسفورد ، به سال 1944 م . و سومى متن عربى با ترجمهء آلمانى در گوتينگن ، به سال 1969 م . و چهارمى متن عربى با ترجمهء انگليسى در برلن ، به سال 1969 م . و پنجمى متن عربى با ترجمهء انگليسى در برلن ، به سال 1969 م . و ششمى متن عربى با ترجمهء آلمانى در برلن ، به سال 1970 م . و هفتمى متن عربى با ترجمهء انگليسى در برلن ، به سال 1969 م . و هشتمى متن عربى با ترجمهء آلمانى در برلن ، به سال -