خلاصهء آن را بيرون كشيدم و براى محمد بن موسى به عربى ترجمه كردم .
11 . فى الاسطقسات على رأى بقراط
كتاب او در اسطقسات بنا بر رأى بقراط ؛ اين كتاب نيز داراى يك مقاله است و غرض او در اين كتاب اين است كه بيان كند كه همهء اجسامى كه قبول كون و فساد مىكنند ، يعنى بدنهاى حيوان و نبات و اجسامى كه از دل زمين زاده مىشوند ، تركيب آنها از چهار ركن خاك و آب و هوا و آتش است و اينها اركان اوليه و دور از بدن انسان هستند ؛ ولى ، عناصر ثانوى نزديك كه قوام بدن انسان و ديگر جانوران خوندار بدانهاست عبارتند از اخلاط چهارگانه ، يعنى خون و بلغم و دو تلخه ( صفرا و سودا ) .
اين كتاب از كتابهايى است كه واجب است پيش از خواندن كتاب حيلة البرء خوانده شود . اين كتاب را پيش از من سرجس ترجمه كرده ؛ ولى آن را نفهميده و ضايع ساخته بود و سپس من با عنايت و استقصا ، براى بختيشوع بن جبرئيل ، به سريانى ترجمه كردم - اين ترجمه و قسمت عمدهء آنچه را كه من براى اين مرد ترجمه كردم در هنگام پايان جوانى من بر اين روش بود - و سپس آن را براى ابو الحسن على بن يحيى ، به عربى ، ترجمه كردم .
12 . فى المزاج
كتاب او در مزاج ؛ جالينوس اين كتاب را سه مقاله ساخته در دو مقالهء اول ، اقسام مزاج بدنهاى حيوان و تعداد و چگونگى آنها را توصيف و نشانههايى كه بر هريك از آنها دلالت مىكند بيان كرده است و در مقالهء سوم ، اقسام مزاج داروها و چگونگى آزمايش و شناخت آنها را وصف نموده است و اين مقاله به كتاب نيروى داروها كه پس از اين از آن ياد مىكنم پيوسته مىشود . و اين كتاب نيز از كتابهايى است كه خواندن آن پيش از كتاب حيلة البرء واجب و ضرورى است . اين كتاب را سرجس ترجمه كرده بود و من آن را با كتاب اركان به سريانى ترجمه كردم ، سپس آن را براى اسحاق بن سليمان به عربى ترجمه كردم .
13 . فى القوى الطبيعية
كتاب او در نيروهاى طبيعى ؛ اين كتاب را نيز در سه مقاله قرار داده و غرض او در آن اين است كه بيان كند كه تدبير بدن با سه نيروست كه عبارتند از نيروى حابله و نيروى منميه و نيروى غاذيه .
نيروى حابله مركب از دو نيروست : يكى ، منى را تغيير مىدهد و آن را مىبندد ، چنانكه از آن اعضاى متشابهة الاجزاء مىسازد و ديگرى آنكه اعضاى متشابهة الاجزاء را با هيئت و وضع و مقدار و عددى كه در هريك از اعضاى مركّبه مورد نياز است تركيب مىكند ، و نيروى غاذيه را چهار نيرو ، كه عبارتند از نيروى جاذبه و نيروى ماسكه و نيروى مغيره و نيروى دافعه ، خدمت مىكنند . اين