121 . « اعياء » عبارت است از تحليل رفتن روح حيوانى و آب شدن رطوبت بخارى و گاهى سبب آن افراط در خستگى است ، و نيز گاهى سبب آن از باطن بدن است .
122 . جالينوس گفته است كه اگر پزشكى در علم پزشكى همپايهء بقراط باشد ، ولى بيمار او از او اطاعت نكند ، آن پزشك در درمان خود موفق نمىشود .
122 . حس لامسه نيرومندترين حواس است ، از جهت دريافت لذت و الم ، لذت جماع و الم قولنج دليل بر آن است .
122 . تعريف « ورم » اين است كه آن غلظتى است خارج از طبيعت كه به فعل زيان مىرساند ، زيان رساندنى كه در مرحلهء اول است .
123 . على بن عيسى در تذكرهء « 29 » خود مىگويد كه به ندرت اتفاق مىافتد كه رمد با تب همراه باشد . اگر كسى در تابستان به رمد دچار شود زود بهبود مىيابد و اگر رمد ، به جهت تب ، شدت يابد آفت عظيمى را در پى خواهد داشت .
126 . سخن ابن اشعث در كتاب ظهور خون ، دربارهء پيدا شدن تب دق در كسى كه قرحهاى در ريه دارد كه از آن رهايى نمىيابد و همان سبب مرگ او مىشود .
129 . زخمهاى ريه با سببهايى كه برخى از آنها را بسيارى از مردم ياد كردهاند بهبود نمىيابد ، و من نديدم كسى را كه اين موضوع را بهطور مستوفى بحث كرده باشد . من مىگويم كه قانون بهبود يافتن زخمها عبارت است از خشك گردانيدن محل با اعتدال ؛ سكون و قرار ؛ خوبى و استوارى جوهر غذايى كه به عضو مىرسد كه جايگزين گوشت شود ؛ خوبى مزاج ، زيرا ، افراطهاى مزاج بد مانع از بهبود آن مىشود .
131 . نيلى « 30 » در اختصار المسائل « 31 » خود مىگويد داروهاى سرخكننده را فقط با زيت به كار ببر .
هامش
( 29 ) . مقصود ، تذكرة الكحّالين على بن عيسى كحّال ، متوفا به سال 400 است كه در سال 1383 ( 1964 م . ) با كمك وزارت معارف عالى حكومت هندوستان ، در حيدرآباد دكن ، چاپ و منتشر شده است .
مؤلف اين كتاب را به خواهش يكى از دوستان يا شاگردان خود كه از او دربارهء جوامع كتب جالينوس در بيماريها و راههاى درمان چشم سؤال كرده نوشته است و يادآور شده كه اسكندرانيان شمار بيماريهاى چشم را ذكر كرده ، ولى ذكر درمان آنها را مورد غفلت قرار دادهاند . ص 1 .
كتاب تذكرهء على بن عيسى پس از كتاب عشر مقالات فى العين حنين بن اسحاق متوفا به سال 264 ، كه متن آن به وسيلهء ماكس مايرهوف تصحيح و با مقدمه و ترجمهء انگليسى در سال 1928 م . در قاهره چاپ شده است ، از بهترين كتابها در علم چشمپزشكى اسلامى به شمار مىآيد .
( 30 ) . مقصود ، ابو سهل سعيد بن عبد العزيز النيلى است كه ابن ابى اصيبعه از او كتابهاى اختصار كتاب المسائل حنين و شرح جالينوس بر كتاب الفصول بقراط ، با نكتههائى از شرح رازى ، را ذكر كرده است . عيون الانباء فى طبقات الاطباء ، ص 341 .
( 31 ) . مقصود ، كتاب مسائل حنين بن اسحاق است كه به المدخل الى صناعة الطب معروف بوده كه شروح و -