است كه از زيتون فج مىافشارند و پس از استخراج آن را مىفروشند و انفاق مىكنند بر استخراج زيت مستعمل ، و اين زيت انفاق سرد است و روغنهاى سرد را از آن مىگيرند و اين براى اين منظور بهتر است از روغن سركه كه شيره است .
101 . در تفسير زيت ركابى دو قول يافتم : نخست آنكه ، آن اسم چيزى است كه با شتر از شام مىآورند كه آن را ركاب خوانند و ديگر ركبه كه نام معصره است . پس ، معناى آن زيت تازه است كه از معصره گرفته شده است . و زيت انفاق گرفته شده از زيتون فج است و كلمهء معرّب از سريانى است نه آنچه به غلط پندارند كه فلاحان آن را در حوايج خود انفاق مىكنند .
101 . علت آنكه كودكان به سنگ مثانه و سالخوردگان به سنگ كليه دچار مىشوند اين است كه حرارت در كودكان قوى است و با قوّت اخلاط را ذوب مىكند و به اعضاى دور تر روان مىسازد ، و در سالخوردگان به علت كمى حرارت ، اخلاط ذوب نمىشوند و به جريان نمىافتند و از اين جهت در كليه باقى مىمانند .
102 . متأخران بيشتر فواق را به تشنج يا حركت تشنجى تفسير كردهاند و بايد بدانى كه تشنج در عضله پديدار مىگردد و معده و مرى عضله نيستند .
103 . افسنتين « 26 » را در معدهاى كه معتقدى كه در آن بلغم است به كار مبر ، بلكه آن در معدههايى به كار مىرود كه فضلات صفرا و مرار در آن دفع مىشود . حنين در كتاب معده گفته است كه افسنتين براى معدهاى سودمند است كه اخلاطى را كه از جنس مرار است و در معده متولد مىشود دفع مىكند ، ولى در معدهاى كه در آن بلغم جمع شده باشد سودمند نيست .
103 . شراب انار منعنع را اسقليبيادس طبيب استخراج كرده و فرمان داده كه بيشتر از سه اوقيهء عراقى از آن نوشيده نشود .
104 . يادداشتى از خود در استخراج علم داروهاى مركّب : وقتى داروى مركّبى را ديدى بايد از نيروهاى يكيك آن جستجو به عمل آورى و ببينى كه هريك از آنها براى چه وضع شده است و هر يك با ضمانات خود تا چه اندازه مطابقت دارد .
113 . ابن وحشيه « 27 » در كتاب زهرها گفته است : « زيان زهر مهلك كه كشتن است از جهت
هامش
( 26 ) . ابو ريحان مىگويد اين كلمه در رومى « افسنيتون » بوده است . الصيدنه ، ص 53 . صاحب برهان مىگويد كه افسنتين نوعى از بومادران كوهى است كه گل آن به اقحوان و تلخى آن به صبر نزديك است . جالينوس در كتاب الى اغلوقن خود گفته است كه افسنتين داراى دو نيروى قابضه و مسهله ، هر دو ، است ؛ از اين روى ، نبايد پيش از نضج بيمارى آن را مصرف كرد . ص 164 .
ناصرخسرو در ديوان ، ص 89 مىگويد :جستى بسى ز بهر تن جاهل * سقمونيا و تربد و افسنتين( 27 ) . ابو بكر احمد بن على كسدانى ، معروف به ابن وحشيه كلدانى ، كه در سال 291 كتابى را از زبان سريانى به -