52 . علت آنكه آدمى قادر بر گريه كردن است و با ريختن اشك نفس او آرام مىيابد و حتى گاهى بدون اراده گريه مىكند ، بستگى به اين دارد كه حركات نفسانى به انسان چنان فشار شديدى مىآورد كه او قادر بر مغلوب ساختن آن نيست .
55 . جالينوس گفته است كه اخلاق و عادات « 19 » و زمان داراى نيرويى بزرگ در حركات عوارض است ؛ زيرا ، اخلاق و عادات ، جزء بهيمى از اجزاء نفس ، با اشيايى كه در نفس نشو و نمو مىگيرند الفت پيدا مىكند و در طول زمان ، عوارض آرام مىيابد و نيروهاى بهيمى وقتى از چيزهايى كه مىخواست سير گرديد از ميل به آنها خوددارى مىكند .
57 . علت آنكه طول زمان عوارض نفسانى را آرام مىبخشد اين است كه آن جزء از اجزاء نفس كه دچار عارضه گرديده در طول زمان سير مىشود از آنچه مورد خواهش او بوده است ، و نيز از رنج كشيدن آن خسته مىگردد ، وقتى اين دو امر در او جمع شد آرام مىيابد .
57 . افلاطون محاورهاى را كه ميان معلم و متعلم رخ داده نقل مىكند . معلم مىگويد كه نفس آدم تشنه از جهت آنكه تشنه است چيزى جز نوشيدن آب را ميل نمىكند و همهء آرزوها و حركاتش بهسوى آب است . متعلم مىگويد كه اگر در همين اوقات بهسوى خلاف آنچه بهسوى آن در حركت بود گرايش پيدا كرد بايد چيز ديگرى باشد غير از آنچه او را تشنه گردانيده است .
60 . اگر خواهى كه بدن انسانى را در حمام خشك كنى هيمهء حمام را هيزم بلوط و سرو و آس و مانند اينها قرار بده ، و اگر خواهى كه بدن او را تر نمايى هيزم طرفا و توت و گياه سنبل شعير و هيزم صفصاف و دلب و عناب و اجاص و مانند آن را هيمهء حمام بگردان .
61 . از زاهد العلما حكايت شده كه او گفته است كه سبب اينكه محمد بن زكرياى رازى هنگامى كه به بغداد وارد شد به تعلم طب پرداخت اين بود كه با استادى داروشناس دربارهء گياه « حىّ العالم » گفتگو كرد و بارى ديگر ، علت اينكه كودكى نوزاد داراى يك سر و دو صورت بوده است براى او بيان شد .
64 . هرگاه پزشك داراى علم و عمل ، هر دو ، باشد همچون كسى است كه با دو پاى خود راه
هامش
( 19 ) . جالينوس دو كتاب مستقل ، يكى تحت عنوان فى الاخلاق ديگرى تحت عنوان فى العادات ، نوشته است .
رسالهء حنين ، صص 26 و 49 . از ترجمهء كتاب فى العادات جالينوس ، هماكنون نسخهاى در كتابخانهء اياصوفيا موجود است ، ولى اصل كتاب فى الاخلاق او كه در يونانى مفقود شده ، صورت عربى آن در اختيار مسلمانان بوده و دانشمندانى همچون بيرونى در رساله و مسعودى در التنبيه و الاشراف و سجستانى در منتخب صوان الحكمة و ابو الحسن طبرى در المعالجات البقراطية و مروزى در طبائع الحيوان و ديگران از آن نقل قول كردهاند . متأسفانه ، متن كامل عربى كتاب الاخلاق جالينوس مفقود شده است و فقط خلاصهاى از آن براى ما باقى مانده كه در مجلهء دانشكدهء ادبيات دانشگاه قاهره ، ج 5 ، جزء 1 ، سال 1937 م . صص 1 - 24 ، به وسيلهء پل كراوس چاپ و منتشر شده است . فيلسوف رى ، محمد بن زكرياى رازى ، مهدى محقق ، ص 162 .