أَ وَ لَمْ يَرَ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ نُطْفَةٍ
« آيا انسان نديد ما او را از نطفهاى بىارزش آفريديم . « 1 » »
آيه : 54
آيات مرتبط : 30 انبياء - 2 انسان - 172 اعراف - 23 نساء - 2 مجادله - 15 احقاف - 14 لقمان - 6 زمر - 8 رعد موضوعات : مسائل فقهى پزشكى - چگونگى نسب در بارورىهاى پزشكى منبع : بارورىهاى پزشكى از ديدگاه فقه و حقوق صفحات : 314 تا 326
ديدگاه قرآن و روايات
قرآن مجيد منشأ پيدايش انسان و ملاك نسب را با تعبير بسيار زيبا چنين بيان كرده است :
وَ هُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَراً فَجَعَلَهُ نَسَباً وَ صِهْراً . . .
« 2 »
« و اوست كسى كه از آب ، بشرى آفريد و او را [ داراى خويشاوندى ] نسبى و دامادى قرار داد . . . » در كلمهى « الماء » دو احتمال داده شده : 1 - مطلق آب ؛ يعنى منشأ پيدايش اشياى [ موجود ] زنده ، مطلق آب است . در تأييد اين احتمال مىتوان به آيهى
وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ
« 3 » استناد جست و 2 - نطفه ، يعنى بشر از نطفه خلق شده است . مؤيد اين احتمال ، آيهى
إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشاجٍ
« 4 » است .
احتمال اخير را علامه طباطبائى تقويت مىكند « 5 » و سياق آيه هم به همين اشعار دارد .
در هر صورت ، در آيه دو نكتهى بسيار ظريف خوابيده است : يكى ، منشأ پيدايش و مادهى سازندهى بشر با تعبير خلق ( به معناى ايجاد و ابداع كردن كه از صفات اختصاصى خداوند است ) بيان شده « 6 » ، چنان كه نسب و صهر با تعبير جعل ( به معناى گرداندن و تغيير دادن چيزى بر يك حالت خاص كه مىتواند صفت غير خدا هم باشد ) « 7 » بر واژهى « بشرا » مترتب شده است . لذا وجود دو تعبير خلق و جعل در كنار هم و در يك آيه اشعار به اين دارد كه اين دو ، دو معناى متفاوت دارند . نكتهى ديگر ، از تفريع
فَجَعَلَهُ نَسَباً وَ صِهْراً
بر
خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَراً
بر استفاده مىشود كه همان بشر خلق شده از آب ، داراى نسب است و نسب وى ، اعتبار و حالت تغييريافتهاى از آب « نطفه » است و از غير آن نشئت نمىگيرد ، بلكه با لحاظ منشأ خلقت بشر ، نسب اعتبار و تشريع مىشود .
همين سمعنا در روايات ، واضح و روشن بيان شده است ؛ مثلا امام جعفر صادق « عليه السلام » از امام على « عليه السلام » نقل مىكنند كه فرمودند :
« جاء رجل الى رسول اللّه « صلى اللّه عليه و آله » فقال :
كنت أعزل عن جارية لى فجاءت بولد فقال « صلى اللّه عليه و آله » : إنّ الوكاء قد ينفلت فألحق به ؛ » « 8 »
« مردى نزد حضرت رسول اكرم « صلى اللّه عليه و آله » آمد و گفت : كنيزى كه هنگام آميزش با او ، عزل مىكردم ، فرزندى به دنيا آورد . پيغمبر « صلى اللّه
هامش
( 1 ) . تفسير نمونه ، ج 18 ، ص 457
( 2 ) . فرقان / 54 .
( 3 ) . انبياء / 30 .
( 4 ) . انسان / 2 .
( 5 ) . سيد محمد حسين طباطبائى ، الميزان ، ج 15 ، ص 229 .
( 6 ) . راغب اصفهانى ، المفردات فى غريب القرآن ، ص 157 .
( 7 ) . همان ، ص 94 و 157 . در آيات زير نيز جعل به همين معناى ياد شده است : « انّا جعلناه قرآنا عربية » و « و جعل القمر فيهنّ نورا » و نيز دربارهى فرق خلق و جعل گفته شده : خلق ، « لا تغيير فيه و لكن الجعل قد يتغير . ان الجعل لم يكن فكان و ربما يرتفع ايضا » ( مجلهى مجمع فقه اسلامى ، دورهى سوم ، عدد 3 ، جزء 1 ، ص 506 . ) .
( 8 ) . حرّ عاملى ، همان ، ج 15 ، ص 113 ، باب 15 ، ح 1 .