كتاب و شريعت بودند كه بشر را در حد زندگى اوليهى فردى او راهنمايى مىكردند .
در مرحلهى دوم كه زندگى اجتماعى شروع شد و بشر محتاج قانون شد ، پيامبرانى مثل حضرت نوح « عليه السلام » با شريعت و كتاب آمدند . بنا بر برداشت دوم از آيه ، آدم « عليه السلام » اولين انسان روى زمين بوده است ( و اين با نظريه ثبات انواع سازگار است ) .
استاد مشكينى برداشت اول ( الف ) را داشتهاند و آنچه كه از دلايل كلام استاد مكارم برمىآيد برداشت دوم ( ب ) است . با توجه به دو احتمال فوق در آيه نمىتوان به صورت قطعى يكى از دو نظريهى تكامل يا ثبات انواع را به آيهى فوق نسبت داد .
ه : آياتى كه به مرحله سوم ( انتخاب آدم از بين انسانها ) اشاره دارد :
إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهِيمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِينَ
« 1 »
« به درستى كه خداوند آدم و نوح و آل ابراهيم و آل عمران « عليهم السلام » را بر عالميان برگزيد . »
دكتر يد اللّه سحابى در مورد آيهى فوق مىگويد :
« به تصريح اين آيات ( آل عمران / 33 - اعراف / 11 - سجده / 7 - 9 ) آدم از ميان جمعى كه مثل او بودند و از پيش با او مىزيستند برگزيده شد . . . و لهذا بيان آنكه نوع انسان از آدم پديد آمده است از نظر قرآن مبنا و اساس ندارد و به هيچ وجه درست نيست . » « 2 »
و در مقابل آقاى مسيح مهاجرى كه معتقد است قرآن كريم به هيچ وجه فرضيهى تكامل را تأييد نمىكند ، در توجيه آيهى 33 سورهى آل عمران مىنويسد :
« چون العالمين عام است ، آدم ، نوح ، آل ابراهيم و آل عمران ( عليهم السلام ) از ميان تمام مردم قبل و بعد خود برگزيده شدهاند و ممكن است بگوييم آدم « عليه السلام » بعد از مدتى كه صاحب فرزندان . . . شد برگزيده شد ( پس قبل از آدم « عليه السلام » انسانهاى ديگرى وجود نداشتهاند ) » « 3 »
استاد مكارم شيرازى نيز با رد سخنان برخى نويسندگان كه آيهى « على العالمين » را دليل مسالهى تكامل انواع دانستهاند و مىگويند : در عصر آدم « عليه السلام » ، عالميان يعنى « جامعهى انسانى » وجود داشته است ، بنابراين مانعى ندارد كه انسان نخستين كه ميليونها سال قبل به وجود آمده از حيوانات ديگر تكامل يافته ، و « آدم » تنها يك انسان برگزيده بوده است ، مىنويسند :
« هيچگونه دليلى در دست نيست كه منظور از عالمين در اينجا انسانهاى معاصر آدم بوده باشند بلكه ممكن است مجموع جامعهى انسانيت در تمام طول تاريخ بوده باشد .
بنابراين لزومى ندارد كه معتقد باشيم در عصر آدم ، انسانهاى زيادى وجود داشتند كه آدم از ميان آنها برگزيده باشد . » « 4 »
استاد مصباح يزدى با طرح آيهى 33 آل عمران و نظراتى كه مىگويد « آدم از بين انسانهاى ديگر برگزيده شد » مىنويسند :
« مىتوان گفت كه : انسانى را بر همهى انسانهايى كه از پس او مىآيند ترجيح دادم . . .
و اگر تنزل كنيم و بپذيريم كه لازم است در عصر حضرت آدم « عليه السلام » ، انسانهايى ديگر نيز باشند ، مىتوانند فرزندان خود او بوده باشند » « 5 »
بررسى :
با توجه به دو تفسيرى كه از آيهى فوق شد آيهى 33 آل عمران در رديف آياتى قرار مىگيرد كه دو احتمال
هامش
( 1 ) . آل عمران / 33 .
( 2 ) . خلقت انسان ، ص 108 .
( 3 ) . نظريهى تكامل از ديدگاه قرآن ، ص 54 و 56 .
( 4 ) . تفسير نمونه ، ج 2 ، ص 391 .
( 5 ) . معارف قرآن ، ص 345 .