دوم اينكه فقط حضرت آدم « عليه السلام » از خاك آفريده شده است و بقيهى انسانها از نطفه آفريده شدهاند . پس مىتوان گفت انسانها با واسطهى آدم « عليه السلام » از خاك آفريده شدهاند . « 1 »
پس نمىتوان به صورت قاطع به قرآن نسبت دهيم كه در اين آيات مرحلهاى از تكامل نوع انسان از خاك را مىگويد : چرا كه اگر تفسير اول را بگيريم ( نطفه از مواد خاكى ) ربطى به مسألهى تكامل ندارد . و اگر تفسير دوم ( خلقت آدم از خاك ) را بگيريم بيشتر مؤيد نظريهى ثبات انواع مىشود چون خلقت مستقيم انسان از خاك را گوشزد مىكند .
مگر آنكه گفته شود تعبير « اجل » در آيهى 2 سورهى انعام دلالت بر فاصلهى زمانى بين خلقت انسان از خاك مىكند ، كه در اين صورت مبحث بعدى پيش مىآيد .
2 - « اجل » در اصل به معنى مدّت معين و « قضى اجل » به معنى تعيين مدّت و يا به آخر رساندن مدّت است امّا بسيار مىشود كه به آخرين فرصت نيز گفته مىشود ( مثل « اجل دين » يعنى آخرين موقع پرداخت بدهى ) و اينكه به فرارسيدن مرگ اجل مىگويند به خاطر اين است كه آخرين لحظهى عمر انسان در آن موقع است امّا با توجه به آيات ديگر قرآن و روايات اهل بيت « عليهم السلام » « اجل مسمى » در قرآن به معنى مرگ طبيعى و « اجل » به معنى مرگ زودرس است . « 2 »
پس معلوم مىشود مقصود آيه ، مدّت بين خلق انسان تا مرگ است . يعنى : « اوست خدايى كه شما را از گل آفريد پس از آن مدتى را مقرر ساخت كه در اين مدّت ، انسان در روى زمين پرورش يابد و تكامل پيدا كند و اجل حتمى ( مرگ ) در نزد اوست . » و اين مدت ربطى به مرحلهى تكامل از خاك تا انسان ندارد بلكه مرحلهى زندگى دنياست .
3 - سلاله به معناى برگزيده و خلاصهى چيزى است و در آيهى 12 سورهى مومنون برخى به معناى نطفه گرفتهاند كه ما حصل و برگرفته انسان است « 3 » و در هر صورت اين آيه دلالت بر فاصله زمانى بين خاك و سلالة ندارد . و اگر بر نطفه هم دلالت داشته باشد اين مطلب باز از مورد بحث خارج است .
4 - با توجه به احتمالات مختلف در آيات فوق كه موجب مىشود تفسير قطعى از آيات ارائه نشود ، پس مسألهى اعجاز علمى در اينجا منتفى است . ( در مبحث مراحل خلقت انسان توضيح بيشترى در مورد آيات فوق داديم ) .
آفرينش انسان از آب :
وَ هُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَراً فَجَعَلَهُ نَسَباً وَ صِهْراً
« 4 »
« و او خداوندى است كه از آب بشرى آفريد و او را اصل نژاد و مايهى توليد نسل انسان گردانيد . »
وَ بَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسانِ مِنْ طِينٍ * ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ ماءٍ مَهِينٍ
« 5 »
« و آفرينش انسان را از گل ( آب و خاك ) آغاز كرد ، سپس خلقت نسل او را بر اساس آنچه از آب بىقدر جدا مىشود قرار داد . »
استاد مشكينى به آيهى 56 سورهى فرقان مثل همان تقرير آيات خلقت انسان از خاك استدلال كرده و مىنويسد :
« اين آيات وضع اين نوع ( انسان ) را قبل از پيدا كردن شكل انسان ، بيان مىكنند . » « 6 »
بررسى :
هامش
( 1 ) . استاد مصباح يزدى ، معارف قرآن ، ص 330 .
( 2 ) . ر . ك : تفسير نمونه ج 5 ص 148 .
( 3 ) . ر . ك : مفردات راغب ، مادهى سلّ .
( 4 ) . فرقان / 54 .
( 5 ) . سجده / 8 - 9 .
( 6 ) . تكامل در قرآن ، ص 27 .