« من بشرى از گل خشك كه از لجن تيرهرنگ ريخته شده است مىآفرينم »
استاد مشكينى دربارهى اين آيات مىنويسند :
« تمامى اين آيات وضع اين نوع ( انسان ) را قبل از پيدا كردن شكل انسان بيان مىكند و مقصود فردفرد نيست زيرا فردفرد از خاك آفريده نشدهاند .
اينكه مىگويد : « قضى اجلا » ( مهلتى مقرر كرد ) منظور اين است كه خداوند ، آفرينش و تكوين انسان را ، حتميت و استوارى بخشيد كه مدّت آن پيش خودش معلوم است و شايد هم ، اين مدّت همان مدّت زمان فاصلهى بين آغاز آفرينش انسان از خاك تا تحقق تصوير و شكل دادن به انسان و تشكيل اين نوع خاص از جانداران ، مىباشد » . « 1 »
ايشان در مورد آيات 8 - 9 سورهى سجده دو احتمال را مطرح مىكنند :
« اول اينكه بگوييم مقصود از ( بدء خلق الانسان ) آغاز آفرينش آدم باشد . كه در اين صورت نظريهى ثبات انواع تأييد مىشود .
امّا اشكال اين برداشت آن است كه لازم مىآيد بقاى نسل با توليد مثل به وسيلهى منى ، قبل از تشكيل دادن و آراستن و نفخ روح در او انجام گيرد .
دوم اينكه بگوييم مقصود آغاز آفرينش هر موجود زنده و سپس حركت دادن آن در مسير تكامل و آراستن و شكل دادن او به صورت « انسان » و سپس نفخ روح خدا ( عقل ) در او مىباشد . » « 2 »
برخى ديگر از نويسندگان دربارهى آيه
وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ
« 3 » نوشتهاند كه آيهى فوق اشارهى صريح است به اينكه انسان در ابتدا از خاك آفريده نشده است بلكه از سلالهاى آفريده شده كه مقدمهى ظهور نوع انسان شده است . « 4 »
و جالب اين است كه برخى ديگر همين آيهى 12 سورهى مؤمنون را دليل رد نظريهى داروين دانسته اند « 5 » و برخى به معناى عناصر تشكيلدهندهى بدن انسان از خاك و آب دانستهاند . « 6 »
و برخى ديگر از نويسندگان آيات فوق را اعجاز علمى قرآن دانستهاند از اين جهت كه جسم انسان از عناصر خاكى تشكيل شده و آيات مذكور نيز مىگويد انسان را از خاك آفريديم . و يا انسان از نطفهاى آفريده شده كه از عناصر خاكى به وجود مىآيد . و در هر صورت آيهى فوق را معجزهى علمى دانسته اند . « 7 »
بررسى :
1 - در مبحث « مراحل خلقت انسان » بحثى تحت عنوان « آفرينش انسان از خاك » داشتيم كه در آنجا آيات مذكور مورد بررسى قرار گرفت و بيان شد كه دو تفسير عمده از اين آيات شده است :
اول اينكه همه از نطفهاى آفريده شدهاند كه مواد اوليهى آن از غذاها و غذا از خاك به وجود آمده است . « 8 »
هامش
( 1 ) . تكامل در قرآن ، ص 26 - 27 با تلخيص .
( 2 ) . همان ، ص 32 - 33 .
( 3 ) . مؤمنون / 12 .
( 4 ) . ر . ك : دكتر مصطفى محمود ، القرآن ، محاولة لفهم عصرى ، ص 53 - 55 .
( 5 ) . ر . ك : بسام دفضع ، الكون و الانسان بين العلم و القرآن ، ص 152 .
( 6 ) . ر . ك : بسام دفضع ، الكون و الانسان بين العلم و القرآن ، ص 152 .
( 7 ) . محمد محمود اسماعيل ، الاشارات العلمية فى الآيات الكونية فى القرآن الكريم ، ص 11 .
( 8 ) . ر . ك : تفسير نمونه ، ج 14 ، ص 23 و ص 207 و ج 17 ، ص 125 و ج 20 ، ص 165 و نيز مطالب شگفتانگيز قرآن ، ص 86 - 88 و عبد الفتاح طباره ، سيرى در قرآن ، ترجمهى رسول دريايى ، ص 225 و بىآزار شيرازى ، گذشته و آيندهى جهان ، ص 52 .