مشخص كند كه منظور خصوص نطفهى مرد است .
اسرار و نكات علمى :
در مورد آيات مربوط به « نطفه » مفسران و نيز صاحبنظران اظهارنظرهايى كردهاند كه در اينجا به برخى از آنها اشاره مىكنيم :
1 . طبرسى ( ره ) در مجمع البيان در مورد آيهى 2 سورهى انسان :
نُطْفَةٍ أَمْشاجٍ
چند ديدگاه را مطرح مىكند :
الف : مراد آب مرد و زن است كه با هم مخلوط مىشود . اين سخن از ابن عبّاس ، عكرمه و مجاهد نقل شد و مورد قبول مرحوم طبرسى نيز هست .
ب : نطفهاى كه مخلوط از حالات است حالت علقه ، حالت مضغه و حالت استخوان . . . تا انسان شود .
ج : نطفهاى كه مخلوط از رنگهاى نطفهى زن و مرد است .
د : نطفهاى كه مخلوط با خون حيض است ، و لذا پس از حاملگى خون حيض قطع مىشود .
ه : نطفهاى كه مخلوط از رگهايى است .
و : نطفه كه مخلوط از طبائع مختلفى است كه در انسان وجود دارد . ( مثل حرارت ، برودت و . . . « 1 » ) .
2 - علّامه طباطبائى ( ره ) در مورد آيهى دوم سورهى انسان :
إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشاجٍ نَبْتَلِيهِ فَجَعَلْناهُ سَمِيعاً بَصِيراً .
مىنويسند :
« امشاج » جمع مشيج به معنى مخلوط و ممزوج است . و اين وصف كه براى نطفه آورده شد يا به اعتبار اجزاى نطفه است كه مختلف است و يا به اعتبار اختلاط آب مرد و زن است و « ابتلاء » به معنى تبديل حالات چيزى از حالى به حالى و از صورتى به صورتى است مثل تغيير حالت طلا در كوره و مقصود از ابتلاى خداوند نسبت به خلق انسان در نطفه ، همان است كه در آيات ديگر بيان شده كه نطفه را علقه و علقه را مضغه و . . . مىكند تا به خلق آخر برسد .
برخى گفتهاند « ابتلاء » به معنى امتحان به وسيلهى تكليف است و اين معنا به وسيلهى فاء تفريع در ادامهى آيه
فَجَعَلْناهُ سَمِيعاً بَصِيراً
دفع مىشود چرا كه اگر مراد از ابتلاى تكليف بود بايد آيه برعكس مىشد چون امتحان متفرّع بر سميع و بصير بودن است . » « 2 »
3 - استاد مكارم شيرازى آيهى 2 سورهى دهر را اين گونه ترجمه مىكنند :
« ما انسان را از نطفهى مختلطى آفريديم و او را مىآزماييم . » و سپس مىنويسند : امشاج جمع مشج يا مشيج به معنى شىء مخلوط است . ايشان در مورد آفرينش انسان از نطفهى مخلوط چند احتمال را مطرح مىكنند :
الف : اختلاط نطفهى مرد و زن و تركيب اسپرم و اوول . همان گونه كه در روايات اهل بيت « عليه السلام » اجمالا به آن اشاره شده است .
ب : اشاره به استعدادهاى مختلف درون نطفه از نظر عامل وراثت از طريق ژنها و مانند آن باشد .
ج : اشاره به اختلاط مواد مختلف تركيبى نطفه باشد .
د : اختلاط همهى اينها با همديگر باشد .
سپس ايشان نتيجه مىگيرند كه معناى اخير جامعتر و مناسبتر است .
ه : امشاج اشاره به تطوّرات نطفه در دوران جنينى باشد . ( به صورت احتمال مطرح مىشود . )
سپس « نبتليه » را اشاره به رسيدن انسان به مقام تكليف و تعهّد و مسؤوليت و آزمايش و امتحان مىدانند . و چشم و گوش را كه در آخر آيه مطرح مىشود ابزار شناخت كه مقدمهى آزمايش است مىدانند . و اين معنا را در مقابل احتمال ديگر ( ابتلاى به معناى تطوّرات و تحوّلات جنين ) ترجيح مىدهد .
هامش
( 1 ) . مجمع البيان ، ج 5 ، ص 406 تا 407 زير آيهى 2 سورهى انسان .
( 2 ) . الميزان ، ج 20 ، ص 209 و 210 .