تشريحات و تلخيصات مواد درسى پزشكى و مؤلفين كتب پزشكى ايران
در هند اسلامى سلسلهء تأليف و تصنيف دربارهء مسلمات و نظريات و تجربيات ابن سينا و رازى از همان ابتداى ورود اين آثار به اين نواحى آغاز گرديده كه هنوز هم ادامه دارد - در نتيجه در اينجا در هر قسمت كشور بالاخص در دهلى و لكهنؤ و حيدرآباد و غيره بسيارى تحقيقات و تأليفات بوجود آمد كه بر نهج و مسلك قديم پزشكان ايران نوشته مىشده است . در اين باب در اوراق بعد اشاره خواهيم كرد - فعلا بعضى از پزشكان بانفوذ و تأليفاتشان را معرفى مىكنيم كه در اين كشور دربارهء طب ابن سينا كتابهاى درسى به فارسى تأليف و براى استفادهء عموم تراجم و تفاسير متعدد تهيه كردند .
پزشكانى كه در ميهن ما در اين باب كارهاى شايانى انجام دادهاند بسيارند ، ولى محمد اكبر ارزانى و حكيم محمد اعظم خان مقام خاصى دارند . تأليفات محمد اكبر ارزانى ميزان الطب و طب اكبر و مفرح القلوب كه شرح قانونچه است به فارسى « 1 » بزرگترين سرمايه مدارس پزشكى بشمار مىرود قرابادين قادرى و مجربات اكبرى « 2 » و حدود الامراض « 3 » وسيلهء مطالعه و مراجعه اهل فن است .
درين تأليفات ارزانى طب اكبر در حقيقت ترجمهء فارسى شرح الاسباب و العلاماتست .
هامش
( 1 ) - در كتابخانهء دانشگاه پنجاب كتاب نادر خطى وافيه وجود دارد كه شرح قانونچه است و حاجى محمد بشيروئى خراسانى كه شايد در اواخر قرن نهم هجرى مىزيسته ، نوشته .
( 2 ) - مجربات اكبرى را واجد على هاشمى موهانى به زبان اردو منتقل كرده و در چاپخانهء نولكشور چاپ گرديده است .
( 3 ) - فرهنگ پزشكيست . ميرقدرت اللّه شاگرد حكيم شريف خان تفسير اين كتاب را بنام فصول الاعراض نوشته و اين تفسير در سال 1272 هجرى در چاپخانهء محمدى لاهور چاپ گرديده است .