« گفتند فال بدتان با شماست ، آيا چون اندرز داده شويد [ بايد فال بد بزنيد ؟ ] ؛ حق اين است كه شما قومى تجاوزپيشهايد » . « 1 »
لذا امام صادق ( ع ) به اين مضمون مىفرمايند : « تأثير يا بىتأثيرى فال بد در روان تو ، تابع وضعى است كه آن را در نهاد خود قرار مىدهى . اگر سست و ناچيزش بدانى ، سست و ناچيز خواهد بود ، اگر آن را يك امر قوى و مهم پندارى اثرش در تو نيز مهم و شديد خواهد بود و اگر اصلا به فال بد ترتيب اثر ندهى و آن را هيچ و غير واقعى بدانى ، هيچ و بىاثر خواهد بود » . « 2 »
بدين ترتيب اگر بدانيم فال بد زدنها و . . . هيچ تأثير مستقلّى ندارند بلكه مؤثرها را در جاى ديگر بايد جستجو كرد ، ديگر ترس و اضطراب از اين موارد رخت بر خواهد بست .
البته توضيح و تبيين اين مرحله از درمان يعنى بيان راهها و شيوههاى ايجاد آگاهى در افراد و موقعيتهاى مختلف خود بحثى مستقل است و مجالى ديگر مىطلبد ، كه متناسب با اين نوشتهء مختصر نيست .
2 . تعديل اضطراب در خطرات واقعى
اين نكته معلوم است كه اضطرابهاى مثبت از آن جهت مثبت محسوب مىشوند كه حالتى هشدارگونه و انگيزشى نسبت به خطرات واقعى دارند و آدمى را وادار به اقدامات لازم براى دفع خطر مىنمايند . لذا اگر ترس و اضطرابى منجر به ايجاد انگيزه در فرد نشد و بر عكس مانع تصميمگيرى صحيح او شد ، ديگر مفيد و سازنده نيست ؛ بلكه زيانبار و مخرّب است و بايد براى درمان آن نيز انديشه كرد . اما حذف كامل اين نوع اضطرابها نيز هرگز درمان مناسبى نيست ؛ ازاينرو ، بايد تعديل شود .
از روشهاى قرآن براى تعديل اضطراب ، استفاده از موضوع توبه « 3 » و نيز بحث « بيم و اميد » ( خوف رجاء ) است .
هامش
( 1 ) . يس / 19 .
( 2 ) . محمد بن يعقوب كلينى ، بىچا ، تهران ، دار الكتب الاسلاميهء ، بىتا ، ج 8 ، ص 197 .
( 3 ) . توبه / 118