باب مؤثّر تامّه دانست امّا با انحراف و واسطه باينكه بدوا انها در حركات اراديّه اثر نمايند و بدان واسطه موجب حركات غير ارادى شوند چه انسان باعانت ورزش و عمل عضلات خود كه از روى علم و بصيرت باشد حركات نامحسوس مزبور را كه اسباب ترشحات و احتراقات ( اكسيداسيون ) و هركونه تبديلات مىباشند تحريك نمايد و تغيير دهد چنان كه تنبل و بيكار در امر باثار باطنى اعضاء خود ناتوان مىباشد و بنحو بيكانكى در عمل كارخانهء طبيعى خويش جدّ و جهد مىنمايد ولى بالعكس شخصى كه بشايستكى اعمال و به كار انداختن جهاز عضلى خويش را مىداند بميل خود در اين طرز عمل دقيق مداخله كرده آن را براى نيكوئى سلامتى خويش به عمل درآورد پس چنين شخصى فى الحقيقه كفيل واقعى خود و حيات خويش است ليكن مسلّما عمل عضله كه بدين قوت و شدّت در حيات و سلامتى اثر نمايد ممكن است كاهى از عدم التفات و افراط مورث خطرهاى عمده شود و بوساطت اندك تفكّر و تامّلى به سهولت معلوم كردد چون عضله حركت بسيار شديد و سريعى نمود دوران بهر سرعتى كه باشد بر دفع لاينقطع كسارات و خاكسترهاى اين كانون افروخته غير كافى بود و بدين سبب ان كسارات در تار و بود نسج عضلى مجتمع شده و آن را محتقن كرده و اسباب زحمت دوران كشته مورث درد مبهمى شود كه ما آن را خستكى ناميم ولى صدمه در اينجا موقّتى و اندك سكونى براى دفع محصولات احتراقيّه كافى باشد و به زودى تردماغى و قوت عضله مجدّدا به حالت اصلى معاودت
حفظ صحت ( فارسى ) — صفحة 93
مساهمون: ميرزا علي خان ناصر الحكماء
ص٩٣