و اين مرض را علة الدجاجه نيز گويند و دو نوع بود يكى كاذب دوم صادق كاذب آنست كه ثقل يابس در امعاى دقاق بند شود و دشوار برآيد و تزحر آرد و باد غليظ كه از وى جدا گردد درد شديد احداث كند و بنا بر ؟ ؟ ؟
خراطه و رطوبت امعا با براز ظهور كند و علامت اين نوع تقدم تناول اغذيهء يابسه است و گرانى شكم و درد پشت و مغص امعا و برآمدن غائط خشك قليل المقدار مانند نخود و صادق چند قسم مىباشد يكى آنكه مادهء صفراوى موجب مرض شود و علامتش برآمدن صفرا با براز و سوزش و حرارت در مقعد و تشنگى و از آب سرد راحت يافتنست دوم آنكه خلط بلغمى شور و لذع بر معاى مستقيم وارد شود و علامتش برآمدن رطوبت مالح يا رطوبت مخاطيه و قلت عطش و گونه سوزش مقعد بود سوم آنكه آماس گرم معاى مستقيم محدث زحير گردد و علامتش احساس حرارت و ضربان و درد و ثقل در موضع معاى مستقيم و گرانى بيشتر در مقعد بود و هنگام شدت ورم تب و عسر بول نيز پديد آيد چهارم آنكه برودت مفرط خارجا او داخلا بمقعد رسد و بدان سبب تشنج در مقعد و تمدد در روده مستقيم عارض شده زحير احداث كند و علامتش تقدم سبب است و راحت يافتن از استعمال آب گرم و نشستن بر موضع گرم پنجم آنكه از نشستن بر چيزى سخت زمان طويل يا از برآمدن ثقل صلب مقعد و معاى مستقيم متاذى شود و زحير عارض گردد و علامتش تقدم سبب بود ششم آنكه خوردن ترشى در خلو معده و امعا زحير پديد آرد و علامتش هم تدبير ما تقدمست و زحير كه بصبيان حادث شود اكثر از اصابت برودت باسافل ايشان مىباشد و گاه بود كه از صفرا افتد و از ورم و كوفت مقعد نيز پديد آيد كذا فى مفرح القلوب
مغص
بفتح ميم و سكون غين معجمه و صاد مهمله در لغت بمعنى پيچش ناف و درد روده آمده كذا فى المنتخب و اللطائف و مولاناى سمرقندى فرموده كه درد لذاع و اكال در امعا باشد و نزد بعضى اطبا عبارت از درد شكم و التواى امعا بىاحتباس فضلهء برازيه است كما قال الايلاقى و قرشى عليه الرحمه و اكثر متاخرين برانند كه مغص عبارت از درد امعاست مطلق خواه با قبض بود خواه باسهال و در امعاى دقاق بود يا غلاظ پس اگر با زحير يا قولنج يا سحج نبود مرض بود و الا عرض لازم يكى از امراض مذكوره و بالجمله حدوث مغص از احتباس باد غليظ در امعا و انصباب صفرا بر ان و استيلاى سوء مزاج گرم ساذج بر او و درآمدن بلغم شور بورقى در او و التزاق خلط خام غليظ در روده و انسداد ؟ ؟ ؟ غائط خشك درونش و عروض ورم اندرود تولد ديدان در انها پس از شرب ادويه مسهله مىباشد و نفخ و قراقر و تمدد بىثقل در شكم و سكون درد پس از برآمدن باد علامت نوع اول و درد با سوزش لب و تشنگى و زردى براز و سوزش مقعد و قلت گرانى روده