و آب اجاص و ادويهء قويه بر سبيل قهر طبيعت اسهال مىآرد پس نزد اطباى حاذق در مسهل چند قواعد مقررست
نخستين در تركيب مسهل
و گفتهاند كه در ان نه رعايت مرعى بايد داشت اول آميختن ادويهء قلبيهء عطريه بادويهء مسهله كه تا قواى اعضا را محافظت كند و روح حيوانى را در هر عضو قوت دهد دوم بسيار نياميختن ادويهء مدره سوم بسيار شيرين نساختن مطبوخ و نقوع مسهل را چهارم دواى سريع العمل را به بطى العمل مركب نساختن و وقت حاجت بتقدير وزن و تجويد اختلاط يك مزاج پيدا كردن پنجم به بعضى ادويهء مسهله دواى تيز آميختن چون آميزش زنجبيل با تربد سفيد ششم دواى قابض و عاصر با دواى مزلق نياميختن و وقت ضرورت دواى مزلق بر قابض و عاصر مقدم داشتن هفتم دواى مصلح چهارم حصهء دواى مسهل آميختن وقت عدم تيقن ضررى و نزد تيقن ضرر هم چندآن هشتم اجزاى مطبوخ و نقوع را آنچه قابل گداختن بود آن را به مقدار شربت انداختن و آنچه ثفل آنها باقى ماند اوزان آنها را مضاعف ساختن نهم در تركيب ادويهء متعدده وزن هريك آن مقدار شربت گرفتن تا شربتى معتدل حاصل آيد مثلا چون طبيب را براى رفع ماده و دفع مرض مطلوب احتياج دواى مركب افتد تركيب مركب ساختن آنست كه هركدام ادويهء مطلوبهء محوجهء وقت را شربت تمام بگيرد و مخلوط سازد و مقدار شربت به قدر همين عدد ادويه به كار برد مثلا دواى مركب از صبر و سقمونيا و شحم حنظل و غاريقون سازد بگيرد صبر سقوطرى دو درم سقمونيا يك درم شحم حنظل نيم درم غاريقون يك درم كه وزن جملهء آن چهار و نيم درم باشد پس مطابق عدد ادويه ربع آن يك درم و هشتم حصهء درم مىشود و اين مقدار شربتست و يا آنكه ربع حصهء شربت تام هريك ادويهء مذكورهء مطلوبه گرفته مخلوط ساخته به كار برد مثلا صبر نيم درم سقمونيا ربع درم شحم حنظل هشتم حصهء درم غاريقون ربع درم باهم مخلوط ساخته با مصلحات آميخته بدهد و اين گفتهء بقراط و جالينوسست
ثانى در اختيار وقت مسهل
اطبا گفتهاند كه بهترين وقت مختار مسهل كه براى تقدم حفظ باشد فصل ربيعست و پس از ان خريف اما آنجا كه مقصود از مسهل ازالهء امتلا بحسب اوعيه بود براى آن ربيع اولىترست و آنجا كه مقصود از مسهل ازالهء امتلا بحسب قوت باشد براى آن خريف بهتر و در ربيع مسهل لطيف دهند نه قوى و در خريف مسهل قوى جائزست و اگر حاجت مسهل در شتا افتد آن روز مسهل دهند كه بىباد باشد يا در ان روز دهند كه باد جنوبى باهتزاز آمده باشد و اگر در صيف احتياج شود آن روز دهند كه در ان روز باد شمالى وزيده باشد اگر بلد قريب بحر باشد و اگر بلد قريب بحر نباشد روزى كه باد جنوب وزد بهترست و در ايام بهار صباح و در تابستان چهارگهرى شب باقى مانده و در خريف سه چهارگهرى روز برآمده و در زمستان يك پاس روز برآمده خورانيدن مسهل واجبست و آنجا كه تنقيهء عضو خاصه بعيد