همه معدل صفرااند
ادويهء مفرده و مركبهء معدلهء بلغم
باديان انيسون اصل السوس لمون دارچينى قاقله سنبل الطيب مويز منقى جوارش زنجبيل جوارش جالينوس معجون فلاسفه معجون سير و هرگاه بلغم عفن باشد عند الحاجت از ادويهء مخصوصهء صفرا با بعضى ادويهء حارهء معدلهء بلغم آميخته استعمال بايد نمود و از ادويهء مفرده براى برآوردن بلغم عفن از عروق تخم كشوث را ستودهاند و از ادويهء مركبه قرص گل و قرص غافث و سكنجبين بزورى حار و معتدل و گلقند شكرى و شربت بزورى معتدل و نحو آن موافق باشد
ادويهء مفرده و مركبهء معدلهء سودا
- ص گاو زبان گل گاو زبان تخم خربزه اصل السوس سپستان پرسياوشان انجير زرد مويز منقى افتيمون و مانند آن هرچه گرم و تر باشد و سكنجبين افتيمونى و شربت گاو زبان و شربت بالنگو و نوشدارو و مفرح دلكشا و ياقوتى بو على و امثال آن و اگر سوداى احتراقى باشد ادويهء معدلهء آن سرد و تر باشد همچو تخم خرفه تخم خيارين بهدانه و مانند آن و سوداى عفن را اين مطبوخ نافع باشد ص آن تخم خيار تخم كاسنى تخم كشوث هريك نه ماشه اصل السوس زرشك هريك شش ماشه گاو زبان توله طبخ ساخته قند يا سكنجبين به وزن يك نيم توله حل كرده بدهند اما بايد كه قبل از استعمال اين مطبوخ نضج و تنقيه كرده باشند تا بتعجيل اثر كند
اما منضجات و ملينات و مسهلات
معنى منضج در باب تفصيل و معانى قواى ثانوى و ثالثى ادويه نگاشته آمديم و ملين در عرف اطبا چيزى را گويند كه مواد از معده و حوالى وى و از امعا اسهال نمايد و مسهل آنست كه مواد از عروق و اعضاى بعيده مستخرج سازد چون شحم حنظل و نحو آن نخستين منضج بايد دانست كه نزد اطباى حاذق احوال مردم از دو حالت بيرون نيست يكى آنكه لين الطبعاند دوم آنكه بالعكس صنف اول را تقدم استعمال منضجات و مرطبات كافى باشد و صنف ثانى هرگاه محتاج به تليين باشند واجبست كه قبل از دادن ملين طعام معتاد را كه به يك وقت يا دو وقت تناول كردن اعتياد داشته باشند همان قدر معين را سه چهار وقت بخورند و اطعمهء مختلفه تناول نمايند و اگر محتاج بمسهل باشند تقدم امر مذكور ضرور نيست و در ان جا كه نضج مواد مطلوب باشد تقدم استعمال منضجات و مرطبات واجبست كما قال الرازى يقدم على كل استفراغ تلطيف الخلط و تقطيعه اذا كانت لزجة غليظة و تفتيح المجارى التى تجرى فيها الاخلاط لئلا يعرض فيه و دار او كرب شديد او غشى مهلك و نيكوترين مرطبات قبل از اسهال استعمال حمام مرطبست در اكثر ايام و بعضى ميعاد استحمام تا سه روز مقرر داشتهاند و يابس مزاج را درين ميعاد هر روز استحمام بايد كرد پس اگر مادهء صفراوى بود نعم المنضجات آن ماء الشعير مع الشكرست و كذلك اشربهء مبردهء