از معده همچو دماغ و چشم مطلوب بود حبوب مسهله در شب بايد خورانيد و از ان جا كه تنقيهء عام مقصود باشد در روز و بهترين هواى روز مسهل آن باشد كه مائل بحرارت قليل بود و وقت مختار خورانيدن مسهل نزد منجمين آنكه بطليموس گفته كه قمر در بروج آبى نيايد و گفته كه در ميزان هم باك نيست كه زير شماليست و بايد كه قمر را عرض جنوبى بود و مسعود از زهره و اتصال مريخ هم باك نيست كه به زودى اجابت شود و حذر بايد كرد از ان كه قمر در اسد باشد يا متصل باشد بعلويين كه از اتصال زحل ديگر علتها عارض شود و از اتصال مشترى فعل و عمل دوا ضعيف گردد و اگر مسهل از بهر علاج اندامى خورده شود بايد كه سعدى در ان خانه بود كه بدان عضو تعلق دارد و يا به نظر دوستى به او نگرد
ثالث در رعايت مزاج و رواج و سبب و مراعات و موانعات
آگاه باشند كه اكثر و بسيار باشد كه دواى قوى چون تربد و مانند آن در شخصى عمل نكند و چيزى خفيف چون مغز فلوس و ترنجبين عمل تمام نمايد يا شخصى در وقتى از يك چيز منتفع مىشود و در وقت ديگر بر خلاف آن پس احتياط رعايت مزاج و رواج را لازم شناسند و اصحاب تخمه و اخلاط لزجه و سده را نخستين بملينات اصلاح كرده پس از ان مسهل خورانند كه هرگاه تخمه دهد هضمى باشد يا خلط لزج بود يا در امعا ثفل يابس باشد يا در احشا التهاب و سدد بود يا تمدد شراسيف باشد تا كه باغذيهء ملينه و ادويات ملينات و استراحت و حمام اصلاح نكنند مسهل نشايد داد و مراعات امور عشره كه در دادن مسهل مشروط شده سابق در قواعد تنقيهء عام به تفصيل نگاشته شد و درين جا بنا بر احتياط قطعه نوشته مىآيد ياد گيرند
آن امور عشره كانها شرب مسهل راست حد * كردم آن را جمله در يك بيت بهر خود عدد
امتلاء و قوت و سن و مزاج و سحنه است * باز اعراضست و فصل و عادت و كار و بلد *
و ضعف قوت و امتلاء الدم و كودكى و فرتوتى و گرماى شديد و سرماى شديد و ضعف دل و ضعف معده و ضعف امعا و ورم عضلات شكم و هزال و فربهى و اعراض نفسانى مفرط موانعات مسهلاند
رابع در شرائط ضروريهء متعلقهء مسهل كه طبيب را وقايت آن ضرورست
بدانند كه مسهل از دو نوع بيرون نيست يكى آنكه سيال و رقيق باشد چون مطبوخ و نقوع و دادن آب گرم بالاى اين روا نباشد ديگر وقت ارادهء قطع عمل يا وقت ظهور مغص پس آنچه براى قطع عمل دهند مقدار كثير بايد داد و آنچه براى تسكين مغض ؟ ؟ ؟ باشد اندكاندك بر سبيل تجرع دهند دوم آنكه غير سيال باشد چون حبوب و سفوف و لعوق و معجون و امثال آن و بالاى اين قسم مسهل تشرب كنانيدن آب فاتر لازمست ليكن اندكاندك قبل از عمل اما هرجا كه مواد صفراوى حار رقيق باشد نوشانيدن آب سرد اندكاندك مىبايد و شربت ورد مكرر و مانند آن كه اسهال وى به عصر بود به آب شديد البرد بايد داد و نيز حبوب مسهلهء هندى كه در ان مغز حب السلاطين و جيوه باشد