مزاج بارد ساذج باغذيه و اشربهء مسخنه و اگر مزاج حار يابس باشد او را مراراى صفرا و استفراغ آن بطريق آسان و استعمال حمام پس از طعام مناسب باشد و اگر تمدد و ثقل در ناحيهء كبد و بطن احساس كنند استعمال مفتحات مانند نقوع افسنتين و غير آن و دواء الصبر و سكنجبين بعد از انهضام طعام واجبست و اجتناب از مسخنات و رياضات قويهء لازم و اگر مزاج حار رطب باشد رياضت معتدله در كم و كيف پس از استفراغ مناسب و استحمام قبل از طعام و استعمال فصد و مسهل موافق در فصل ربيع واجب بود و اگر مزاج بارد رطب باشد تدبير آن انتهاض حرارت غريزى و انتعاش آن باغذيهء متوسطه در رطوبت و يبوست و زائد در حرارت مثل گوشت بز و گوسفند كه با توابل حاره مثل كمون و كرديا و دارچينى و شبت و فلفل و ثوم و بصل پخته باشد و حلواى سكرى و نحو آن بايد كرد و از فواكه انگور شيرين و خربوزه شيرين مناسب باشد و تدهين بادهان مسخنه لازم و استعمال معاجين كبار انسب باشد و اگر استيلاى رطوبات بر مزاج باشد استفراغ بمسهل موافق و استحمام معرق و رياضت قوى لازم دانند و اگر مزاج بارد يابس بود تدبير آن تدبير مشايخ كه در حفظ صحت گذشت به عمل آرند و ادويهء مفرده و مركبهء معدلهء اخلاط مفصل ذيلست
ادويهء مفرده و مركبهء معدلهء جوش خون
- ص آن تخم كاسنى تخم كاهو كشنيز خشك گل سرخ شاهتره صندلين عناب گل نيلوفر بهدانه آبليمو شربت عناب شربت صندل شربت كيوره سكنجبين ساده و نحو آن هرچه سرد باشد
ادويهء معدلهء خون غليظ
- ص آن سكنجبين ساده آب آلوى بخارا آب شاهترهء سبز مروق آب باديان سبز مروق ماء العسل و هرچه مخرج سوداست غلظت خون را اصلاح دهد و آنجا كه غلظ خون از آميزش بلغم باشد جهت قطع غلظت اشياى حامض دهند و مسهل بلغم خورانند و پس از نضج ماده مدرات دهند و براى تعديل خون رقيق اگر رقت از آميزش بلغم رقيق باشد مسهل بلغم به عمل آرند و هليلهء كابلى را درين باب ستودهاند و براى يبس رطوبت تخم بالنگو و تخم ريحان و مانند آن هرچه يابس مائل بگرمى باشد بدهند و اگر رقت از آميزش صفرا باشد مسهل صفرا دهند و هليلهء زرد را درين باب مؤثر تمام دانستهاند و شربت عناب و آب عدس و همه آنچه در جوش خون مذكور شد نافع باشد و براى تعديل خون عفن از انجا كه عفونت را حرارت لازمست اصلاح وى بدانچه سرد و خشك باشد به عمل آرند همچو صندلين و تخم كاسنى و نحو آن
ادويهء مفرده و مركبهء معدلهء صفرا
سبيوش حب السفرجل تخم فرفخ تخم هندبا تخم خيارين كزبرهء يابس تخم كاهو صندل سفيد كافور قيصورى قرص طباشير ملين قرص طباشير قابض قرص كافور شربت صندل شربت آلوى بخارا شربت بنفشه شربت نيلوفر و امثال آن و فواكه بارده و حموضات