از رذايل آن هم شرايطى دارد كه بسط آن زياد است . مجملا بايد سهلانگارى در تأديب و تهذيب اخلاق اطفال ننمايند زيرا كه در اين هنگام هر خلق و خو و خصلت و خوبى كه در طينت طفل قرار يافت متدرّجا ملكه خواهد شد ؛ چون لوح نفس آنها ساده است و با رطوبت ، لهذا سهل القبول به جهت ضبط مطالب است .
حكما اطفال را به درخت نورسته تشبيه نمودهاند كه به هر شكل و هيأت كه كسى بخواهد از كجى و راستى ، مىتوانند « 1 » نمود به سبب نرمى و نازكى تنه و شاخ آن ، و چون قوى و مستحكم گشت ديگر استقامت اينها در هرحال « 2 » بسيار مشكل است خاصه در ابناء ملوك كه نهايت اهتمام در تربيت « 3 » آنها بايد نمود از جهت اينكه مصدر افعال و حكماند و دانستن اين مطالب موقوف به رجوع كردن به « 4 » حكماى الهيّين است كه تا طريقهء تربيت و تعليم را بيان نمايند بلكه اغلب تدابير امور دنيوى و اخروى را بايد از حكيم الهى بپرسند كه وظيفهء هر صنف از خلق را بيان نمايد ، چنانچه صناعت طب ، فايدهء آن ، حفظ صحت و دفع مرض است ، تكميل نفس هم صنعتى است كه آن را حكما ، طب روحانى مىنامند كه فائدهء آن ، محافظت فضيلت بود و ازالهء رذيلت .
بالجمله اگر بخواهم آنچه مىدانم عرض كنم چگونه عرض كنم .
مصرع :
من عاجزم ز گفتن و خلق از شنيدنش .
اگر كسى بخواهد تفصيل اين مطالب و تحقيق اين بيانات را مطلع شود از روى دليل و برهان در هر شغل و مهمّى حتى الحرف و الصنايع و مصالح الخلق عرض خواهم نمود به نحوى كه هيچكس منكر نتواند شد . اكنون زياده بر اين تكليف نداريم و اللّه الهادى الى سبيل الرشاد .
هامش
( 1 ) . ب : مىتواند
( 2 ) . ب : - به ترتيب
( 3 ) . ب : درباره
( 4 ) . ب : - به