كزمازج جوز السرو هر واحد يك درم در دردى سركه آميخته گرد ناف ضماد كرده به رفاده محكم بستن نيز بى جا شدن ناف را مفيد گفتهاند .
و باقى علاج تحرك سره در امراض صفاق و مراق مسطور خواهد شد .
و ايضا بدانند كه اسهال كسانى كه مخدرات استعمال مىكنند مثل افيونيان و كوكناريان و بنگيان به مشكل بند مىشود علاجش حسب سبب نمايند و هنگام احتياج حبس آن در ادويهء آن مخدرات داخل كرده استعمال كنند .
و در مزاج حار حب بوعلى سينا و سفوف قابض حكيم على كه در علاج اسهال معوى صفراوى مذكور شد و در مزاج بارد سفوف يهودى و برشعثا معمول است .
و ديگر ادويهء مخدره كه در علاج كلى اسهال و ديگر انواع آن مسطور شد حسب وجوب حال به عمل آرند .
و به قول اطباى هند اگر زنجبيل نصف بريان و نصف خام و حلتيت بريان سفوف كرده به قدر نخود با يك لقمهء جغرات و برنج آميخته بخورند و بالايش پنج لقمهء ديگر تنها بخورند و تا سه روز به عمل آرند و از نان و گوشت پرهيز كنند براى اسهال افيونى نافع بود .
و اگر لودهه پهانى و اندرجو تلخ موچرس بيلگرى گل دهاوه نتربالا عاقرقرحا مغز كنول گته اتيس جوزبوا افيون مساوى سائيده به قدر قوت به آب بخورند به جهت اسهال افيونى و كوكنارى مجرب نوشته و خوردن گل دهاوه و رال هر يك چهار ماشه سفوف كرده با دوغ آهنتاب هم در اين باب مفيد گفته .
[ حكيم على ]
و حكيم على نوشته كه مرد افيونى را اسهال با ورم معده در نهايت حدت ماده عارض شد و ورم نزديك به انفجار رسيده وقت فصد نبود و احتباس در امعا نيز بود و ضعف در نهايت و شدت عطش به غايت گاؤزبان نيم مثقال بادرنجبويه ثلث مثقال بنفشه ريشه خطمى نيلوفر هر يك يك مثقال عناب دوازده دانه جوشانيده صاف نموده خميرهء بنفشه قرص عنبر محلول در گلاب داخل كرده مىداديم اگرچه پيش از اين چند پارچهء اثناعشرى ازو جدا شده ريخته بود اما همه عوارض ازو بر طرف شد و جراحت متقيح گشت
اسهال اطفال
اكثر در وقت برآمدن دندان عارض مىشود خصوصاً از اكثار تناول اغذيه و يا افراط خورانيدن شير به ايشان و گاهى به سبب قطع شير و يا به سبب سدهء جگر و ماساريقا و يا ضعف معده بهم مىرسد و سبب وقوع اسهال هنگام روئيدن دندان يا مكيدن فضول شور مدى متولد از تفرق اتصال لثه با شير است و خروج او بنا بر جلا كه لازمه چرك و ريم بود و نيز افساد آن شير را و يا اشتغال طبيعت به تكوين دندان و بازماندن از هضم غذا و برآمدن غذاى غير منهضم به اسهال و يا عروض وجع موجب توجه طبيعت و ارواح و قوى به سوى دندان و بدان سبب منع هضم غذا .
علاج
اگر نزد نبات اسنان بود در ابتدا متوجه به حبس آن نشوند مگر وقتى كه از افراط آن خوف سقوط قوت باشد بلكه در ابتدا تدبير برآمدن دندان بدانچه در بحث تدبير تسهيل نبات اسنان مذكور شد بايد كرد كه اصل علاج همين است و در صورت افراط اسهال از زهرمهره و طباشير و جز آن ادويهء ضعيفالقبض كه در باب عطاش گذشت به تدريج حبس بايد كرد نه به ادويهء قويه و دفعة و شيرهء زيره سبز بريان و باديان بريان و دانه هيل هم مفيد و بيلگرى كوفته بيخته هموزن آن نبات آميخته به قدر نيم درم يا كم و زياده بدهند كه سودمند بود .
و اگر تشنگى مفرط بود با شيرهء خرفه و آنجا كه تب نبود با ماست چكيده بدهند كه قوى الاثرست .
و اگر پوست خشخاش هليلهء سياه به روغن بريان كرده برابر آن شكر سفيد آميخته قدر قليل به طفل دهند براى حبس شكم بهتر از اين دوائى نيست .
و اگر صمغ بريان قدرى اضافه نمايند قوىتر گردد و آب بارتنگ سبز كه در آفتاب يا به آتش اندكى گرم كنند و طفل را همان ساعت كه از دست فارغ شود در آن نشانند و بعد هر دست چنين كنند و يا از آن آب آبدست نمايند و پارچه را به آن تر كرده بر مقعد نهند بسيار مفيد بود و خصوصاً دموى را و فادزهر حيوانى در دوغ مادهء گاو يا آب برگ بارتنگ يا آب سيب يا به سائيده خورانيدن نيز به غايت سودمند است .
و به قول شيخ اگر خوف افراط اسهال باشد تدارك به تكميد شكم و مقعد با زر ورد و زيره يا انيسون يا تخم كرفس به صره بسته و گرم نموده تنها يا با قدرى سركه آميخته بايد كرد و يا تضميد شكم به زيره و گل سرخ مبلول به سركه يا به جاورس مطبوخ به اندك سركه نمايند و ضماد از زيره و حب الآس و عود هندى باريك سوده به گلاب و سركه سرشته نافع است .
و اگر فائده نشود و طفل غذا هم خورد پنيرمايهء خرگوش و يا پنيرمايهء بزغاله به قدر يك دانگ به آب سرد بدهند كه همان ساعت حبس مىكند مگر در آن روز شير ندهند كه خوف تجبن او در معده است بلكه بر غذاى پرهيز مىدارند .
و شيخ به دادن زردهء بيضهء نيمبرشت و مغز نان مطبوخ در آب يا پوست مطبوخ به آب نيز حكم كرده و دوائى كه در آن خشخاش و حب الآس است .
و ايضا آنچه در آن تخم مويز و پنيرمايهء خرگوش يا بز يا آهو هر كدام كه باشد داخل است اگر قدرى از آن بدهند و هر دو نسخه در علاج كلى اسهال در قول شيخ مذكور شد نيز در اين باب مجرب است و تقليل غذاى مرضعه و طفل و اجتناب از روغن و چيزهاى چرب و لحوم نمايند و بهترين لحوم در صورت احتياج گوشت دراج و تيهو و لوه است .
و گويند كه نافعترين اغذيه در اين باب پلاؤ با ماست تازهء گاو است .
و اگر اسهال به سبب باز گرفتن شير باشد تدبيرش اعادهء شير است بعده به تدريج شير كم كنند و در غذاى مناسب افزايند تا آنكه