و قرص الدق و قرص خشخاش معمول است و همگى به تسكين حرارت و تدبير مرطب پردازند و ماء الشعير كه در دق ذكر يابد بدهند و صندل و گلاب بر دل و جگر نهند و حريره از كعك و صمغ و نشاسته و مغز بادام بريان بخورانند و بايد كه غذا در اين غليظ لزج دهند تا آنچه از آن متولد شود همچنين باشد و ذوبان و تحلل به سوى آن مبادرت نكند .
و گويند كه چون در اسهال ذوبانى اهمال نمايند ذبول آرد .
و چون بند كنند اذيت دهد پس استعمال مقويات مثل قرص طباشير حماضى و كافورى انسب بود و شيرهء تخم خرفه بريان به كافور استعمال كنند .
و اين سفوف مجرب است مرواريد ناسفته يك توله عصارهء لحية التيس طباشير دمالاخوين اقاقياى مغسول گلنار فارسى شكر تيغال پوست بيرون پسته حب الآس ريشه انجبار كتيرا كهربا جفت بلوط بريان نشاسته بريان بسد گل گاؤزبان برگ بارتنگ خشك گل ارمنى هر يك سه ماشه يشب سبز هفت ماشه تخم بارتنگ و شربتى هر يك يك توله شربتى از هفت ماشه تا نه ماشه با عرق كافور والد حكيم علوى خان كه در دق بيايد و لعاب بهدانه و ريشه خطمى شيرهء تخم خرفه و خيارين و اصل السوس در عرق عنب الثعلب برآورده زهرمهرهء خطائى طباشير سوده آميخته تخم ريحان يا بارتنگ پاشيده بنوشند كه براى اسهال الوان مختلفه و سعال و عطش و حمى مفيد است .
و اگر مرواريد ناسفته كهرباى شمعى هر يك ماشه زهرمهره طباشير گل مختوم يا گل ارمنى صمغ عربى هر يك دو سرخ كافور نيم سرخ با رب به شيرين سرشته بليسند و بالايش شيرهء زرشك شيرهء گشنيز خشك شيرهء تخم خرفه شيرهء حب الآس هر يك هفت ماشه شيرهء دانه هيل دو ماشه در عرق بارتنگ برآورده تخم شربتى شش ماشه پاشيده بنوشند در اسهال صفراوى و ذوبانى نافع است .
و ايضا در اسهال با عوارض سل و دق بارتنگ چهار ماشه دانه هيل سه ماشه سوده به آب پخته شيرهء تخم كاهو شش ماشه دياقوذا يك توله زهرمهرهء سوده يك ماشه داخل كرده دهند .
باز سفوف الطين سه ماشه به روغن بادام چرب كرده به شربت انار شيرين دو توله سرشته شيرهء خرفه شش ماشه شيرهء عنب الثعلب چهار ماشه زهرمهره يك ماشه بنوشند باز لعاب بهدانه شيرهء عناب شيرهء خرفه شيرهء مغز تخم هندوانه شيرهء دانه هيل نبات اسپغول بارتنگ داخل كرده و قرص طباشير كافورى سوده پاشيده دهند .
باز قرص مذكور به گلقند سرشته بخورند و خطمى خبازى بهدانه اصل السوس جوشانيده شيرهء كاهو شيرهء خرفه زهرمهره بارتنگ داخل كرده بنوشند .
و اگر بعد خوردن ادويهء حاده مرض آتشك نوبت به سل و دق و اسهال ذوبانى رسد قرص طباشير كافورى كوفته به خميرهء صندل سرشته بخورند و شيرهء خرفهء بريان شش ماشه شيرهء حب الآس چهار ماشه شيرهء بهدانه بريان سه ماشه شيرهء مغز تخم هندوانه بريان شش ماشه شيرهء بيخ انجبار چهار ماشه شربت دياقوذا دو توله بارتنگ چهار ماشه زهرمهره ماشه بنوشند و تركارى كچنال هم بخورند .
و چون گلو از افروختگى حرارت شش بسوزد به لعاب اسپغول و آب گشنيز تازه كات سفيد سوده پاشيده غرغره كنند و به جهت آخر روز است گلو طباشير مغز كنول گته دانه هيل سوده همراه عرق عنب الثعلب دهند از قرص مذكور چهار ماشه به گلقند دو توله سرشته بارتنگ چهار ماشه دانه هيل سه ماشه سوده به آب پخته شيرهء بهدانه بريان سه ماشه دياقوذا يك توله كتيره يك ماشه سوده پاشيده صبح و به جهت شام لعاب بهدانه عرق عنب الثعلب شربت نيلوفر داخل كرده بنوشند .
باز به جهت آخر روز خبازى چهار ماشه بهدانه سه ماشه كوكنار شش ماشه سپستان نه دانه جوشانيده شيرهء بيخ انجبار و خرفه دهند .
و اگر به سبب اجتماع اخلاط فاسده در عروق و اعضا باشد اين اسهال را بند نكنند و از خلط زائد تنقيه بدن كنند غذا از عادت كم دهند و غذا لطيف و سريع الهضم باشد و مصطكى سه ماشه در گلقند يك توله و يا طباشير يك ماشه در آملهء مربى يك عدد و يا زرشك و سماق هر يك يك ماشه در خميرهء خشخاش يا صندل سرشته دهند و آب بسيار ندهند و بر تشنگى صبر كردن نفع كثير مىدهد .
و اگر نتوانند حصه سومى گلاب به آب ممزوج كرده دهند .
و گويند كه فصد و رياضت و دلك بدن و تعريق در حمام نيز در اسهال از امتلاى بدن و عروق از ماده نافع است و نيكوترين تدابير تقليل غذا است و روزه داشتن و سوارى اسب نمودن .
و اگر اسهال سدى از همه بدن باشد علاجش در علاج اسهال كبدى كيلوسى در قول جرجانى مسطور شد از آنجا اخذ كنند .
و اگر اسهال بحرانى بود آن را نيز بند كردن خطاست .
و اگر به سبب سقوت قوت ماسكه بود در آن ازالهء سبب بايد كرد .
اقوال حذاق :
[ شيخ الرئيس ]
شيخ الرئيس فرموده اسهال ذوبانى كه در مثل دق و سل و مانند آن بود در معالجهء او طمع نيست مگر مثل طمع در علاج سبب او و اما آنچه سواى آنها باشد معالجه بدن به مبردات مرطبه و هوا و نطولات به حسب آن كنند و قرص طباشير و قرص كافور دهند و اطليه و اضمدهء مبرده بر قلب و صدر و كبد نهند و اغذيه از لحوم خفيفه هلامات و قريصات و مصوصات و سكباج لحم ماهى به سركه و نان ميده نيك خمير كرده و پخته سازند و گاهى از اين نان حريره به صمغ و نشاسته آميخته بسازند .
و كذلك حماضيه و مانند آن دهند و اسهال را يكبارگى بند نكنند بلكه به تدريج حبس كنند به مثل اين معالجات و به قرص طباشير ممسك خاصهء و به اين قرص بگيرند گل ارمنى طباشير شاهبلوط تخم حماض مقشر زرشك گل سرخ صمغ بريان سرطان سوخته مساوى همه را سائيده به آب به سرشته قرص سازند و سه درم بدهند و علاج اسهال حادث از تكاثف به تدبير جذب مواد امتلا به سوى